PALENQUE MEKSİKA
Bugün Maya takviminde çok özel bir gün.
Güneş bahar ekinoksunda doğarken sadece yeni bir günü değil
yeni bir yaşam döngüsünü de başlatıyor.
Güneş ağaç hattını geçerken
ışınları Palenque'nin en görkemli tapınaklarından birini aydınlatıyor.
Burası Güneş Tapınağı. Verilebilecek en uygun isim.
Burada olmak, bu ışığa maruz kalmak bir ayrıcalık.
Modern dünya tarafından uzun zaman önce unutulmuş bir şekilde
maneviyatla bilimi birleştiriyor.
Bunun gibi yılın belirli önemli anlarında,
doğan güneş, basamakları aydınlatmaktan fazlasını yapıyor.
Maya mimarisi gökyüzünü ve yeryüzünü, cenneti ve dünyayı birbirine bağlayan
eski bilgileri barındırıyor.
Güneş ışığını belirli hizalamalar aracılığıyla
bu amaç için tasarlanmış iç mekanlara taşıyor.
Kış gün dönümünde güneş dağ zirvesindeki harabenin üzerinden doğar
ve bir kapıdan geçerek tapınağı aydınlatır.
Burada bir rahibin ışıkla yıkanmayı beklediğini hayal edebiliriz.
Altı ay sonra yaz gün dönümünde
ve sadece o gün, şafak güneşi başka bir piramide dokunur.
Ardından bir ışık hüzmesi iç köşeye vurur.
Ekinokslarda ise güneş, doğu ufkundaki insan yapımı bir oyuğun üzerinden doğar,
yine belli bir açıyla bir kapıdan geçer
ve yaklaşık 40 dakika boyunca
güçlü bir şekilde başka bir iç bölümü aydınlatır.
Mayalar için bu tarz göz kamaştırıcı görüntüler
onları izleyenleri hayran bırakmış olmalı.
Bunlar sadece eski Mayalar için özel değil.
Palenque son derece sembolik bir yer.
Palenque'nin mimarisinde ve düzenlemesinde atalara tapınma kültürü tasvir edilmiştir.
Bu da modern insanlarla bir bağ kuruyor.
Palenque'de Maya kültürü çok canlı.
Maya rahibesi Nicolás López Vázquez burada yıllardır törenler düzenliyor.
Şimdiki tören bahar ekinoksunu temsil ediyor.
Ekinoks çok önemliydi.
Tapınakları bu yüzden yaptılar.
Bu tüm gezegenle bir bağlantı gibi.
Gerçekten de bütün bu kompleks
evrenin muhteşem uyumunu yansıtmak adına tasarlanmış gibi görünüyor.
Peki gökyüzüne bu kadar odaklanmalarının sebebi neydi?
Ve bu ileri astronomi bilgisini nasıl elde ettiler?
İleri bilgilerinin izlerini Amerika boyunca bırakan
çok daha eski bir uygarlığın mirasına tanıklık ediyor olabilir miyiz?
KADİM UYGARLIKLAR AMERİKA
BÖLÜM 6
Palenque'nin merkezine hâkim olan bu etkileyici yapı
saray olarak biliniyor.
Üzerinde ise ilgi çekici bir yapı yükseliyor.
Maya dünyasında benzersiz olan çok katlı bir kule.
Uzmanlar bu kulenin amacı hakkında bölünmüş durumda.
Çatısı kafa karıştırıcı.
Bugün gördüğümüz çatı oldukça modern.
Muhtemelen yanlış bir rekonstrüksiyon yapılmış.
Daha önceki fotoğraflarda kulenin çatısı yok.
Antik çağda çatısı var mıydı?
Aslında orijinal kulenin tepesine bir gözlem platformu yapılmış olabilir,
bu da içinde bulunanları açıklar.
Mayalar için belki de en önemli gezegen olan Venüs'ü temsil eden
gliflerin bulunduğu bir oda olması önemli.
Bilim insanları Maya metinleri aracılığıyla bu sembolün
gece gökyüzündeki en parlak gezegen olan Venüs'ü temsil ettiğini doğruladılar.
Bu kule astronomlar için inşa edilmiş olabilir mi?
Baktığınızda gökyüzünü gözlemlemek için yapıldığını düşünüyorsunuz.
Gökyüzünü gözlemlemek için yapılan bir kulenin
bir çatısı olması beklenmez.
Kulenin içindeki Venüs glifleri
bunun için kullanıldığını güçlü şekilde gösteriyor.
Ama tüm gök cisimleri arasından neden Venüs?
Maya'nın en büyük mitolojik figürlerinden biriyle alakalı olabilir.
Maya kozmolojisindeki tanrı ve tanrıçalar insani özelliklere sahipti.
Bazen sevimli, bazen korkutucu, bazen de çok gizemliydiler.
Bir zamanlar insan olan tanrı Kukulkan
hem bu özelliklerin hepsini bir araya getirdi
hem de gökyüzündeki en parlak gezegenle özdeşleştirildi.
Geleneklere göre Kukulkan büyük bir felaketin ardından
yardımcılarıyla gelir.
Hukuk kurallarını, bir uygarlığın nasıl organize edileceğini,
mısır yetiştirmeyi ve büyük taş anıtlar inşa etmeyi öğreten
bilge bir öğretmendi.
Kukulkan, zamanı dolduktan sonra
Venüs olarak bildiğimiz gezegenin formunda belirdi
ve ona göklerde ibadet edilmeye devam edildi.
Maya dünyasında Kukulkan'ın başka temsilleri de bulunmakta.
Onun hatırası ikonik bir alanda,
bahar ekinoksunun son derece önemli bir anında da görülüyor.
Yucatán'daki Chichén Itzá'da, Kukulkan tapınağında,
o piramide baktığımızda normal şartlarda
piramidin kuzey merdiveninin tabanında bulunan büyük yılan başını
ve yanında duran, üstünde bir şey olmayan düz korkulukları görüyoruz
ancak bahar ekinoksunda, güneş batmaya başlarken
piramidin mükemmel konumlanması sayesinde
köşelerin merdivende yarattığı gölgeler yılanın vücudunu oluşturuyor,
dalgalanan gölge ile oluşan yılan bedeni
yılanın başını aniden tamamlıyor.
İşte bu Kukulkan'ın bir tezahürüdür.
Meksika'nın farklı yerlerinde sadece Kukulkan olarak bilinmez,
isimlerinden en ünlüsü Quetzalcoatl olabilir.
Tüm bu isimlerin anlamı "tüylü yılan" anlamına gelir.
Kukulkan'ı gittiği her yerde yerel bir isim alan
bir gezgin olarak düşünebiliriz.
Peru'da Viracocha olarak adlandırılan benzer bir figürle karşılaşmıştık.
Mezopotamya'da Oannes olarak biliniyordu, Mısır'da ise Osiris olarak.
Ama hikâyeler aynı.
Küresel bir felaketten sonra ortaya çıkan
ve antik halklara medeniyetin armağanlarını veren güçlü figürler.
Medeniyet getiren kahramanlarının Venüs'le özdeşleştirilmesi
Mayaların sahip olduğu Venüs'ü gökyüzünde izleme takıntısını
bir nebze açıklayabilir.
Venüs'le ilgili çalışmaları çok çarpıcı.
Yaklaşık her 584 günde bir Venüs'ün aynı yerden doğduğu görülüyor.
Mayalar, Venüs'ün sinodik döngüsü olarak adlandırılan olayı
başarılı bir şekilde tahmin edebilmişler.
Bu hesaplamayı Mayaların en olağanüstü başarılarından biri sayesinde yaptılar.
Bu da antik Peru'daki inanılmaz taş işçiliği
ve antik Amazonya'daki farmakoloji gibi
uzak bir tarih öncesi dönemden kalan gizemli bir öncü medeniyetin aktardığı
bir bilgi mirasının parçası olabilir.
DOKTOR EDWIN BARNHART ARKEOLOG
Dr. Edwin Barnhart 25 yılı aşkın süredir Palenque'nin haritasını çıkarıyor
ve antik Maya yazılarını okuyabilen
dünyadaki sayılı insandan biri.
Bu glifleri çift sütun hâlinde yukarıdan aşağıya doğru okuyoruz.
Önce sağdan sola olacak şekilde ilk iki sütunu okuyoruz,
sonra da üçüncü ve dördüncü sütuna geçip aşağı doğru okuyoruz.
Maya'nın kullandığı sayı sistemi bizim sayı sistemimize göre nasıldı?
Sistemimiz oldukça benzer.
Ondalık sayı denen onluk bir sistemimiz var.
Biz 10 rakam kullanarak neredeyse sonsuza kadar
herhangi bir sayıyı yazabiliriz.
Sıfırdan başlayıp dokuzda biten 10 rakamımız var.
10 sayısına gelince de
birler basamağına sıfır, onlar basamağına bir koyarız.
Onlarsa 20'yi baz alıyor.
Tire ve noktalardan oluşan mors benzeri bir sistem.
Sıfır için kabuk şeklinde bir glif var.
-Nokta, bir demek. Çizgi ise beş demek. -Evet.
Üç çizgi ve dört nokta 19 ediyor.
20 yazmak için önce sıfır koyuyorlar, sonra da 20 basamağına nokta koyuyorlar.
Yani onlara farklı bir düzeyde matematik yapma imkânı veren
konumsal bir sayı sistemi.
Bizim sistemimiz harika.
Sonsuzluğu hesaplayabiliriz ama bunun için 10 sembol gerekiyor.
Mayalar aynı şeyi sadece üç sembolle yapıyor.
Bu anlamda onların sistemi bizimkinden çok daha zekice.
Mayalar sıfır kullanmakla kalmadı,
konumsal sayı sistemini de biliyorlardı.
Oysa Eski Yunanlılar ve Romalılar
birçok başarılarına rağmen bunları anlayamıyordu.
Bu sistem harika.
Romalılar da harika şeyler yaptı ama sayı sistemleri berbattı.
Mecburen abaküs yaptılar.
Mayaların gelişmiş sayı sistemi sadece zarif bir sayma yöntemi değildi.
Astronomları için
bu sistem Venüs, Güneş ve Ay gibi gök cisimlerinin hareketlerini
inanılmaz bir doğrulukla hesaplamanın ve tahmin etmenin anahtarıydı.
Ve bu aynı matematik bilgisi,
tartışmasız en etkileyici icatlarının da temelini oluşturuyordu.
Antik Maya'nın en şaşırtıcı başarısı,
insanlık tarihinin en karmaşık takvimlerinden birine entegre ettikleri
son derece hassas bir zaman ölçme sistemiydi.
Takvim inanılmaz derecede karmaşık.
Anlamama yardımcı olur musun? Maya takvimi nasıl bir şeydi?
Takvimde Güneş yılı 365 gündü.
Evet. Tamam.
Gerçekten önemsedikleri takvim 260 günlük
ama bir de uzun sayım takvimleri var, onda doğrusal bir sayım söz konusu.
Mayalar her biri kendi amacına hizmet eden üç takvim kullanarak
önemli tarihleri takip ettiler.
Kutsal takvimlerinde toplamı 260 yapan
ve her biri 13 günden oluşan 20 grup vardı.
İkinci takvim güneş yılını takip ediyordu
ancak 20'şer günden oluşan 18 grup
ve bizimki gibi 365 günlük bir yılı tamamlamak için eklenen
beş günden oluşuyordu.
Birlikte kullanıldığında
bu iki takvim 52 yıllık bir dönem boyunca
her güne özgün bir isim veriyor ve ardından tekrar başlıyordu.
Ancak Maya sistemini gerçekten benzersiz kılan şey
çok daha uzun zaman dilimlerini takip eden uzun sayım takvimiydi.
Bana uzun sayım takvimini anlat.
Nedir? Nasıl çalışır?
Başarmak istediği nedir?
Kesinlikle en ilginç olanı çünkü Mayalar çok periyodik
ama sahip oldukları tek doğrusal takvim bu.
İleriye ve geriye doğru düz bir çizgide sonsuza kadar gidebilir.
Uzun sayı takvimindeki semboller
yılların, 10 yılların, 100 yılların değil, 1.000 yılların geçişini ölçer
ve hem geçmişe hem de geleceğe derinlemesine uzanır.
Maya yazısında şu an okuyabildiğimiz şeylerin çoğu bu takvimle mi ilgili?
Evet, burada bunun mükemmel bir örneği var,
bu sayfadaki çubuklu ve noktalı olan her şey
tamamen takvimsel bilgi.
Genel olarak
Maya yazı külliyatının üçte ikisi takvim hiyerogliflerinden oluşuyor.
Bu takıntının bir açıklaması da
antik Mayaların tekrar eden yaratılış ve yıkım döngüleri olduğuna inanması.
Dördüncü döngüde yaşadıklarına inanıyorlardı.
Dördüncü dünyada yaşadıklarına inanan antik Hopi halkına oldukça benzer.
Ama onların aksine Mayalar uzun sayım takvimi kullanarak
döngülerini tarihlemeyi başardılar.
Buradaki şey ne?
Güzel bir resim.
Bize dördüncü yaratılışın tam olarak ne zaman başladığını
net bir şekilde aktarıyor.
13-0-0-0-0 yazıyor.
Ertesi gün hepsi sıfırlanıyor. Bu da 0-0-0-0-1.
Evet. Peki bugünkü tarihe göre kaç?
-Milattan önce 3.114 yılı, 13 Ağustos. -Evet.
Şu an yaşadığımız çağın başlangıç tarihi bu.
Doğru ve buradaki fikir…
Neden milattan önce 3.114'te başladı?
Yapılan tüm çalışmalara rağmen bir asırdır bu soruya
yeterli bir cevap bulunamadı.
Evet, açıkçası bu tarihi çok ilginç buldum
çünkü arkeolojik kayıtlara baktığımızda bir sürü antik uygarlık o dönem
olağanüstü başlangıçlar yapıyor.
GİZA MISIR
Eski Mısır MÖ 3.000 civarında.
Sümerler benzer bir dönemde.
Evet, Asya'da da.
Sanki o dönem dünya uyanışa geçmiş ve Mayalar da o tarihi seçmiş.
Çok ilginç.
Sence sistem ne zaman başladı?
Bu inanılmaz hesaplamaların kökenini ne kadar geriye götürebiliriz?
Zor bir soru. Bunu çok düşündüm.
Bana kalırsa birisi onu taşa oyduğunda
bu ilk denemeleri değildi.
Evet. Bulduğun en eski tarih neydi?
Birkaç tane var. Biri 33.000 yıl öncesine dayanıyor.
Bir diğeri bizi belirli bir tarihe götürüyor.
Tam olarak beş milyon yıl öncesine.
-Beş milyon yıl öncesi. -Evet, hesap et artık.
Bence burada amaç
zamanın sonsuz doğasının altını çizmek.
Bu tarihlerin yanı sıra
gökyüzündeki önemli figürlerden biri olan,
Maya tanrısı Kukulkan ile ilişkilendirilen Venüs
metinlerde sürekli karşımıza çıkıyor.
Yani Venüs genel Maya takvim sistemine entegre edilmiş.
Onu hep takip ediyorlar.
Aslında Venüs'ü doğru bir şekilde takip etmek için bir araya getirdikleri
beş Venüs döngüsünden oluşan 104 farklı grup var.
Mayalar evrene ve zamana takıntılıydı.
Maya kültürünün özünü bu ikisi oluşturuyor.
Bu iki takıntı Mayaların eski tarihe dair derin bir anlayışa sahip olduğunu
ve bunu sayısal olarak ifade ettiklerini gösteriyor.
Yani modern bir bilgisayar yazılımının yaptığı şeyi yapıyorlardı.
-Evet. -Bunu nasıl yapabildiler?
Bence antik dünyanın en büyük matematikçileri arasındalar.
Sürekli sayılarla çalıştılar.
Milyonlarca günü hesapladılar.
Büyüleyici.
Böyle tarihler kullanıyorlarsa sormadan edemiyorum.
Buna niye ihtiyaç duymuşlar?
-Bence… -Hepsi spekülasyon.
Biz arkeologlar eleştirel baktığımızda her şeyi spekülasyon olarak görüyoruz.
Teori üstünde çalışıyoruz. Çok az kesin bilgi var.
Evet.
Benim de kuşkusuz spekülatif bir teorim var.
Maya takvimi o döneme ait değilmiş gibi.
Mayalar sanki bunu büyük sayılara ihtiyaç duyan bir kültürden
miras almış gibi geliyor.
Zamanın döngüsel doğasına dair bilgilerini
mitler ve manevi geleneklerle aktaran
kayıp bir uygarlıktan.
Bu bilgi binlerce yıl sonra Maya takviminin gizemli mekanizmasında
muhteşem bir şekilde ortaya çıkmış.
Ama neden?
Bence bunun cevabı Mayaların sahip olduğu dünya çağlarının geçiciliği konseptinde.
Bazen Maya takvimini dünyanın sonunu değil de
bir çağın sonunu hesaplayan bir bilgisayar gibi görüyorum.
Maya takvimi dünyanın sürekli yıkılıp sürekli yeniden inşa edildiğini düşünür.
Dünya çağları durmadan gelip geçer.
Mayalar söylendiği gibi 21 Aralık 2012'de
dünyanın sonunun geleceğini düşünmüyordu.
Ancak bizim zamanımızda büyük çalkantılar
ve değişimler yaşanacağını öngörüyorlardı.
Bu çağın 2.000 ile 2.080 arasındaki kabaca 80 yıllık periyotta
son bulacağını tahmin ediyorlar.
İlginç olan bu tahminin, yaşadıklarımızla örtüşüyor olması.
Kaos, öngörülemezlik ve değişim çağında yaşıyoruz.
Mayaların bu çağın sonu için belirlediği zaman dilimi doğru olabilir mi?
Belki de bir felaketin kapıda olup olmadığını anlamak için
onlar gibi yıldızları ve gezegenleri izlemeliyiz.
Ancak Mayaların gökyüzüne olan ilgisi sadece geleceği tahmin etmek için değildi.
Dr. Barnhart'ın bana göstermek istediği, Palenque'de bulunan kanıtlar var.
Burada ufku görebileceğin mükemmel bir yer var.
Doktor Barnhart beni Yapraklı Haç Tapınağı olarak bilinen,
Güneş Tapınağı'nın karşısındaki alanın güneybatı kenarındaki
başka bir önemli yapıya götürüyor.
Tarihi milattan sonra 692 yılına dayanıyor.
İçerideki arka duvarda merak uyandıran bir oyma duvar resmi bizi bekliyor.
Araştırmacılara göre bu,
Maya dininin sahip olduğu büyük gizemi
ve öldükten sonra bize ne olacağı konularını ele alıyor.
Sıra dışı bir duvar resminin önündeyiz.
Bunu yorumlamak benim için oldukça zor.
Sen ne anlıyorsun? Ne hakkında?
Belli ki çok karmaşık.
İkonografi bunun her yerinde.
Buradaki yapraklar nedeniyle buna yapraklı haç deniyor.
Her iki tarafta da iki figürümüz var.
Duvar resminin sağ tarafında Palenque'nin orijinal kurucusu
ve hükümdarı Lord Pakal var,
gözleri kapalı ve cenaze kıyafetleri giyiyor.
Oğlu ve varisi olduğu düşünülen Kan Bahlam da sol tarafta.
İşte Kan Bahlam'ın yüzü.
Portresi şehrin her yerinde. O olduğunu kesin olarak biliyoruz.
-Evet. -Onu tanıyoruz.
-İri ve uzun Kan Bahlam. -Evet.
Onu düşünüyorum.
Hayatına dair harika birçok şey biliyoruz.
Babasının bu şehrin en ünlü kralı olduğunu biliyoruz.
Altı yaşında veliaht oldu.
Ama babası 80 yaşına kadar ölmedi.
48 yaşına kadar, tüm hayatını kral olmak için bekleyerek geçirdi.
Matematikte, mimaride, astronomide, dinde ve mitolojide
inanılmaz derecede eğitimliydi.
Bu grup, bu üç muhteşem tapınak onun eseri.
Bu adam bunu muhtemelen 30 yıl boyunca planladı.
Sonunda inşa etti.
Maya biliminin zirve noktası.
Numeroloji var. Matematik var. Astronomi var.
Resimde, babanın ölüm sonrası yolculuğunda zafer kazanabilmesi için
oğlu tarafından gerçekleştirilen eylem ve ritüellerin önemi vurgulanıyor.
Onları ayırmak çok önemli bir simge.
Bu da dünya ağacı.
Ortasında güneş tanrısının yüzü var.
Bu ağaç aynı zamanda bu dünya ve diğer dünya arasındaki yol.
Bazı durumlarda bu Samanyolu Galaksisi.
Samanyolu'nun oynadığı rol ruhun yoluyla mı ilgili?
Ölümden sonraki yaşam mı?
Evet, bu iki kişinin etkileşimde bulunduğu şey
bu dünya ile diğer dünya arasındaki geçit.
Samanyolu'na doğru gökyüzüne yükselme
ve ölümden sonra yolculuk yapma düşüncesi Mayalarda çok güçlü.
Bu fikrin bu kadar yaygın olması dikkat çekici.
Samanyolu'nu ruhun yolu olarak görme sembolizmi
sadece Mayalarda yok, Kuzey Amerika'daki birçok diğer kültürde de var.
Kesinlikle. Pan-Amerikan bir fikir.
Gerçekten öyle.
Şili'nin en ucundan Alaska'ya kadar
yerliler Samanyolu'nu bu dünyadan diğer dünyaya uzanan
ruhun yolu olarak gördüler.
Ölüler onu takip etti, şamanlar ise sahip oldukları güçle
orada yürüyebiliyorlardı.
Samanyolu hakkında bilgi edinebildiğiniz her kültürde
bunun olması büyüleyici.
AKRE BÖLGESİ BREZİLYA
Bu bana Brezilya'daki Apurinã halkının
Amazonya jeogliflerini öbür dünyaya açılan kutsal kapılar olarak görmesini anımsattı.
Amazon'da bu kültür hâlâ yaşıyor.
Maya dünyasında bu kültür hâlâ yaşıyor.
Evet, sanki bu fikri ortaya ortan ortak bir ataları varmış gibi.
Bence öyle.
Bence kimliklerine dair bu temel fikirler ilk insanlarla birlikte geldi.
Bu yüzden birçok kültürde rastlıyoruz.
Bu kültürlerden biri Şili'nin güneyinde,
biri Kuzey Amerika'nın en kuzeyinde olsa bile.
Hâlâ aynı fikirleri görüyoruz çünkü aynı mirasın ürünü.
Doğru. Bence Samanyolu'ndan fazlası var.
Bence birkaç temel ilke var.
Biri Mayaların konseptleri, şamanizmi, dönüşümü çok sevmesi.
Evet.
Maya kültürünün bir şaman kültürü olduğuna şüphe yok.
Bence ruhun ölümden sonra bir yolculuğa çıkacağı fikri
şamanist deneyimlerin sonucunda oluşuyor.
Ruhun ölümden sonraki yolculuğuyla ilgili Amerika'daki yerel kültürler ile
dünya çağındaki birçok eski kültürün
neredeyse aynı bakış açısına sahip olmaları tesadüf mü?
Yoksa altında yatan bu aynı bağ mı?
Tarih öncesi kayıp bir uygarlıktan miras alınan,
sonraki birçok medeniyetin benimsediği,
güçlü, her şeyi kapsayan bir inanç sistemi.
Paylaştığın çalışma çok heyecan vericiydi.
Gökyüzü ve yıldızlarla ilgili bilginin arkeolojik örneklerini gördüğümüzde
bunun düşündüğümüzden çok daha eski olduğunu düşünüyorum.
Evet.
Bu fikri şamanist bakış açısına bağlıyorsun.
Evet, kesinlikle.
Tüm şamanist kültürler yıldızlarla ilgilenir.
Ama yıldızlara olan bu ilgi bir noktada dine dönüşebilir.
Bunu benim için biraz açıklar mısın?
Şamanizm ölümün gizemini araştıran bir sistem.
Öldüğümüzde bize ne olur?
Düşünceye göre ruh bedeni terk eder ve göğe yükselir.
Asıl mesele ölümden sonra ruhun yolculuğu.
Sanki hikâyelerimizde, yolculuğumuzda,
büyüdükçe bu ölüm gerçeği karşımıza çıkıyor.
Orası son.
Evet, bu her şeyin özü.
Bu tartışmak için karamsar bir konu ama tüm insanlar için bir gerçek.
Hepimiz için geçerli.
Bu genelde eylemlerimizin itici gücü olarak tarif edilir.
Evet.
"Öleceğim, bari bir şeyler yapayım."
Evet, şamanist öğretiler de tam olarak bunu söylüyor.
Hayat fırsatını daha iyi değerlendirmemiz gerektiğini.
Evet, sanırım önümüzdeki asıl zorluk da bu.
Çünkü bu fikir dünyanın her yerinde bulunuyor.
Özellikle de Samanyolu'na yükselme fikri.
Bence bu öylece oluşmadı.
-Bence bu eski bir kültürden miras kaldı. -Evet.
Ama bu ne zaman oldu?
Şamanların bu, gökteki nesneleri ölçme ve takip etme geleneğinin izini
ne kadar geriye kadar sürebiliriz?
Bunun cevabı Amerika yolculuğumda ilk ziyaret ettiğim yerlerden birinde
yatıyor olabilir.
Amazon yağmur ormanlarının derinlerindeki Serra Do Paituna antik bölgesinde.
Taş, bu olağanüstü sanatta tuval olarak kullanılmış.
Bu sanatın deşifre edilmesi gerekiyor.
Daha iyi anlaşılması gerek.
Bunu yapmak için de
arkeolog Doktor Christopher Davis
sembollerle dolu bu ızgara şekilli imgeyi inceliyor.
Burada neye baktığımızı ve bundan ne çıkardığını anlat.
Senin analizin ne?
Bu alanda bulunan tek parça hâlindeki en büyük resim.
-Toplam 49 kutu var. -Evet.
Buradaki ilk zorluk
soldan sağa mı yoksa sağdan sola mı bakmamız gerektiğini
çözmeye çalışmak oldu.
Eski ressamlar sanki bir ipucu bırakmış.
Burada yılan resmini görebilirsin.
Bu büyüleyici. Yani orada bir yılan resmi var.
Tam burada, sarı renkte.
Yani neredeyse yılan nasıl okuyacağımızı anlatıyor.
Kesinlikle, bu ızgarayı en alttan başlayarak
sinüzoidal düzende okuyunca
göze bir örüntü çarpıyor.
Sinüzoidal düzende kutular yılan gibi bir sütun yukarı, bir sütun aşağı
ve bir sütun yukarı şekilde okunuyor.
Ama neden?
Batıya baktığında
Doktor Davis yakındaki bu kayalık sütunda doğal bir açıklık fark etti.
Tam önünde dururken sağ tarafta
güneşin buradan geçip batarken kesiştiği
bir kaya penceresi var.
Bu yüzden güneşin kaydını tuttuklarını düşünüyorum.
Doktor Davis bu kaydın gün batımını takip etme amacıyla tutulduğunu düşünüyor.
Güneşin hareketlerini kaydetmenin dâhiyane bir yolu.
Buzul Çağı'nda, 13.000 yıl önce yapılmış.
Ama nasıl çalışıyor?
"X" görüyorum, tek çizgiler görüyorum.
Bu X'lerin hepsi bir arada.
Yukarıdan aşağıya doğru okursan
tüm bu tek çizgileri birlikte görüyorsun.
Bu tek dikey çizgiler bir araya geliyor ve sonra X'lere geri dönüyorsun.
Bu tek dikey çizgilerin olduğu kutular güneşin vurduğu günleri yansıtıyor.
Bu da kış gün dönümünün olduğu bir döneme denk geliyor.
Ne kadar zekisin! Bu harika.
Sadece bu ızgara değil.
Doktor Davis'e göre buradaki tarih öncesi eserlerin çoğu güneşi takip ediyor.
Güneşe benzeyen çok sayıda iç içe daireler ve başka imgeler var.
Özellikle kış gün dönümünü işaret ediyorlar
ve yaz gün dönümüne kadar devam ediyorlar.
Batıya bakarak ekinoksları işaretleyen başka eserler de var.
Güneş yılının önemli anlarına
takıntılı bir şekilde odaklandıklarını görüyoruz.
Evet, kesinlikle.
Bu, Amerika'daki insanların gök olaylarını kaydettiğine dair
şimdiye kadar bulunan en eski kanıt olabilir.
Yani bir bakıma bütün burası, zamanın akışını takip eden
devasa bir makine gibi.
Öyle sanıyorum. Resimlerle ifade edilen bir almanak gibi.
Bu sanatçıların bilimsel bir bakış açısına sahip olduklarını gösteriyor.
Sanki gökyüzündeki belirli olayları ve anları gözlemliyorlar.
Zaman bilimiyle uğraşıyorlar
ve böylece gelecekte belirli tarihlerde ne olacağını
öngörme yeteneği kazanıyorlar.
Bu onlar için bilimsel bir proje miydi?
Kesinlikle. Evet.
Bu sanat bana çok şamanistik görünüyor.
Bu benim kişisel izlenimim.
Şamanlar burada çalışmış mıdır?
Bu mümkün.
Bilim insanlığı, doktorluk gibi birçok meslekleri vardı.
Genellikle yıldızların hareketleri gibi kutsal bilgilere sahiplerdi.
Bu Amerika'da yaygın bir şekilde var mı?
Evet, birçok yerde astronomi bu şekilde kullanılmış.
Görünüşe göre Mayalar ve diğer kültürler bunu kullanmış.
Güneybatıda güneşi gözlemleyen şefler vardı.
Tüm bu bilgiler Amerika'nın büyük bir kısmına yayılan
eski bir anlayışa uzanıyor gibi görünüyor.
Gökyüzüne olan bu takıntı
Amerika'da birçok yerde defalarca karşılaştığım
tekrar eden temalardan sadece biri.
Bu da insanlık tarihindeki unutulmuş dönemi arayışımda
merkezî rol oynayan fikirlerden biri.
Bu fikirler nereden geldi?
Bana göre bunlar uzak, ortak bir kaynağın işareti.
Birçok kültür bu fikirleri çeşitli şekillerde kullansa da
nispeten bozulmadan kalabildiler.
Olağanüstü, inanılmaz bir tesadüf değilse uzak antik çağlardan kalma
ve Amerika'nın dört bir yanındaki farklı kültürler tarafından
korunmuş, aktarılmış ve geliştirilmiş bir mirasa bakıyoruz.
Bilim insanlarının bunun mümkün olduğunu kabul etmesinden binlerce yıl önce
Pasifik gibi okyanusları geçebilen
denizci bir halkın bıraktığı bir miras olabilir.
Bitkilerin gücünü kullanarak
geometrik desenler ve fantastik varlıklardan oluşan
zihin açıcı imgeler yaratmayı bilen bir kültür.
Bunlar sanatlarının temelini oluşturacak çok önemli imgeler.
Taştan ya da topraktan yapılan ileri teknoloji ürünü yapıların
nasıl inşa edileceği bilgisini paylaşan bir kültür.
Büyük manevi anlamı olan, yeri göğe bağlayan,
ruhun öbür dünyaya yaptığı yolculuğu kutsayan yapılar.
Bana kalırsa dünyanın her yerinde bulunan
bu dinî ve manevi motifler
tarih öncesindeki kayıp uygarlığa ait bulabileceğimiz…
…en iyi kanıtlardan.
Tanrım, dünyanın hikâyesiyle ilgili
çocukluktan kalma bütün yanlış fikirlerle yüzleşiyoruz.
Amerika'daki insan yerleşiminin tarihi bilim sayesinde değişiyor.
Bu yeni bilgileri bilimsel arkeoloji ortaya çıkarıyor.
Yani eski fikirler bir kenara itiliyor.
Bu fikirlerin giderek eskidiği çok açık.
Bakalım daha hangi yeni kanıtlar gün ışığına çıkacak?
Alt yazı çevirmeni: Şebnem Öztürk