Espesyal ang araw na ito sa Mayan calendar.
Spring equinox kapag sumikat ang araw,
di lang para sa panibagong araw, kundi sa panibagong yugto ng buhay.
Sa pag-angat ng araw,
sisinagan nito ang isa sa mga pinakamagandang templo ng Palenque.
Ito ang Temple of the Sun, bagay na bagay na pangalan.
Isang biyaya ang makapunta lang dito at masikatan ng araw,
isang ugnayan na pinagsasama ang debosyon at siyensiya
na nalimot na ng modernong mundo.
Sa ilang mahahalagang araw ng taon, at isa ito sa kanila,
hindi lang pagpapailaw sa hagdan ng templo ang dulot ng pagsikat ng araw.
Isang imbakan ng sinaunang kaalaman ang arkitektura ng mga Maya,
pinag-uugnay ang kalawakan at lupa, langit at daigdig.
Papapasukin nito ang sinag ng araw
sa ilang silid ng templo na sadyang idinisenyo para tanggapin ito.
Pag winter solstice, sisikatan ng araw ang isang estruktura sa tuktok ng bundok,
papasok sa templo ang sinag mula sa isang pintuan,
kung saan maiisip natin ang isang pari na naghihintay masinagan.
Makalipas ang anim na buwan, sa summer solstice,
at sa araw na 'yon lamang, dadaplisan ng sikat ng araw ang isa pang pyramid,
bago tumama ang liwanag sa isang sulok ng silid,
habang sa parehong equinox, sisikatan ng araw ang isang estruktura
sa silangan, na muling papasok sa isang pintuan ang liwanag
sa eksaktong anggulo, na sa loob ng 40 minuto,
kapansin-pansing sisinagan nito ang isa pang silid sa loob.
Para sa mga Maya, siguradong nagdulot ng pagkamangha ang napakagandang palabas
sa lahat ng nakakita nito.
At hindi lang ito espesyal na araw para sa mga sinaunang Maya.
Napakasimbolikong lugar ng Palenque.
Ang pagsamba sa mga ninuno sa Palenque ay ipinapakita sa arkitektura nito
at sa mga binagong lugar.
Iniuugnay ito sa modernong populasyon.
Buhay na buhay ang kultura ng mga Maya sa Palenque.
Ang paring Maya na si Nicolás López Vázquez
ay ilang dekada nang nagsasagawa ng mga seremonya rito.
Ang ritwal na isinasagawa ngayon ay para sa spring equinox.
Napakahalaga ng equinox.
Ginawa ang mga templo para sa equinox.
Para itong koneksiyon sa buong planeta.
Parang idinisenyo nga ang buong lugar na ito
bilang instrumento para makita at maihayag ang kahanga-hangang pagkakaisa ng daigdig.
Ano ang motibo para pagtuonan nila ng pansin ang kalawakan?
At paano nila natutunan ang kanilang kaalaman sa astronomy?
Isa kaya itong pamana na ipinasa ng isang mas sinaunang sibilisasyon,
na nag-iwan ng mga bakas ng maunlad nitong kaalaman sa buong Americas?
Ang nangingibabaw sa gitna ng Palenque ay ang kahanga-hanga nitong gusali
na kilala bilang ang palasyo.
At sa ibabaw nito ay isang kataka-takang estruktura,
na natatangi sa mundo ng mga Maya, isang toreng maraming palapag.
Hati ang mga scholar sa kung para saan ang toreng ito.
Ang kataka-taka ay ang bubong.
Moderno na ang bubong na nakikita natin ngayon
at posibleng iba sa orihinal na itsura.
Ayon sa mga larawan ng naunang paghuhukay, walang bubungan ang tore.
May bubong kaya ito noong sinaunang panahon?
Maaari ngang may obserbatoryo sa ibabaw ang orihinal na tore,
na magpapaliwanag sa natagpuan sa loob.
Makahulugan na may silid na may mga glyph
na nagpapakita sa pinakamahalagang planeta sa lahat para sa mga Maya, ang Venus.
Nakumpirma ng mga scholar mula sa mga dokumentong Maya
na kinakatawan ng simbolong ito ang pinakamatingkad na planeta sa kalawakan.
Itinayo kaya ang toreng ito para mismo sa mga astronomer?
Pakiramdam ko ginawa ito para obserbahan ang kalawakan.
Di mo aasahan ang isang tore na idinisenyo para obserbahan ang langit
na magkaroon ng bubong.
At 'yong mga Venus glyph sa loob ng tore
ay mariing ipinahihiwatig na ginamit ito para do'n.
Pero sa lahat ng bagay sa kalawakan, bakit ang Venus?
Maaaring may kaugnayan ito
sa isa sa pinakasikat na nilalang sa alamat ng mga Maya.
Ang mga diyos at diyosa ng Maya cosmology,
madalas ay may pagkakahawig sa katangian ng tao,
minsan, nakakatuwa, minsan, nakakatakot, minsan, napakamisteryoso.
Ang diyos na nagngangalang Kukulkan, na isang dating tao,
hindi lang niya pinagsama-sama ang mga katangiang ito,
pero iniuugnay din sa pinakamaliwanag na planeta.
Ayon sa tradisyon, dumating si Kukulkan pagkatapos ng isang malaking kalamidad
na may kasamang mga alagad.
Isa siyang matalinong guro na nagbigay ng mga patakaran sa batas
at kung paano mag-organisa ng sibilisasyon, magtanim ng mais,
at gumawa ng mga rebulto sa bato.
Kahit natapos na ang oras niya kasama sila,
patuloy na sinamba si Kukulkan sa kalawakan,
kung saan nagbagong-anyo siya sa planetang kilala ngayon bilang Venus.
Sa mundo ng mga Maya,
may iba pang mga representasyon ni Kukulkan.
At sa isang tanyag na lugar, konektado rin ang alaala niya
sa napakahalagang sandaling iyon ng spring equinox.
Sa Chichen Itzá sa Yucatán, sa templo ni Kukulkan,
kung titingnan 'yong pyramid, ang normal na makikita
ay 'yong hilagang hagdanan ng pyramid na may malaking ulo ng ahas
sa paanan ng hagdan at parang isang bakanteng barandilya
paakyat sa gilid na walang nakalagay,
pero tuwing spring equinox, habang palubog 'yong araw,
eksaktong nakaposisyon 'yong pyramid na 'yong mga anino ng mga kanto nito
na tumatama sa hagdan ay nagiging hugis ng katawan ng ahas,
kaya biglang magkakaroon 'yong ulo ng ahas
ng isang umaalon na anino ng katawan nito,
at isa itong manipestasyon ni Kukulkan.
Sa iba't ibang parte ng Mexico, hindi lang siya kilala bilang si Kukulkan
kundi ang pinakatanyag na si Quetzalcoatl.
Ang ibig sabihin ng lahat ng pangalang ito ay "mabalahibong ahas."
Halos maiisip mo na isang manlalakbay si Kukulkan
na gumamit ng mga lokal na pangalan saanman siya magpunta.
May katulad na nilalang sa Peru kung saan tinawag siyang Viracocha.
Sa Mesopotamia, kilala siya bilang si Oannes,
at sa Egypt, siya si Osiris.
Pero pareho ang mga kuwento.
Mga makapangyarihang nilalang na lumitaw matapos ang kalamidad
at binigyan ang mga tao ng mga kaloob ng sibilisasyon.
Ang pagkakaugnay ng kanilang bayani sa planetang Venus
ay maaaring maipaliwanag ang kinahuhumalingan ng mga Maya,
ang pagsubaybay sa galaw ng planeta sa kalawakan.
Kahanga-hanga 'yong mga pag-aaral nila sa Venus.
Ito 'yong kaso na isang beses kada 584 na araw,
makikitang sisikat ang Venus sa parehong lugar.
Eksakto at tamang-tama ang tantiya ng mga Maya
sa tinatawag na synodical return ng Venus.
At nagawa nila ang kalkulasyon
sa pamamagitan ng isa sa mga pambihirang likha ng mga Maya,
na, gaya ng magagandang gawang bato ng sinaunang Peru
at pharmacology ng sinaunang Amazonia,
maaaring bahagi ng ipinamanang kaalaman na ipinasa mula sa prehistory
ng isang misteryosong naunang sibilisasyon.
Higit 25 taon nang pinag-aaralan ni Dr. Edwin Barnhart ang Palenque,
at isa siya sa iilang tao lang sa mundo
na nakakabasa ng dokumento ng mga sinaunang Maya.
Binabasa namin ang mga glyph mula sa itaas pababa, sa dalawang column.
Babasahin mula sa kanan, pakaliwa, hanggang sa ilalim ng unang dalawa,
tapos 'yong pangatlo at pang-apat pababa, gano'n 'yong pagkakasunod-sunod.
Paano 'yong sistema ng numero na ginamit ng mga Maya
kumpara sa sistema ng numero na ginagamit ngayon?
Halos pareho lang.
May base-ten system tayo na decimal ang tawag.
Makakasulat tayo ng kahit anong numero
hanggang halos infinity gamit ang ten digits.
Meron tayong zero, tapos one hanggang nine.
-Oo. -At pag umabot tayo sa ten,
maglalagay tayo ng zero sa ones at one sa tens.
Gumagamit sila ng base 20.
Para itong Morse code na may mga gitling at tuldok
at isang shell glyph para sa zero.
-One ang isang tuldok. Five naman ang bar. -Oo.
Kaya kung meron kang 3 bar at 4 na tuldok, 19 'yon.
Para maisulat 'yong 20, maglalagay ng zero
-at maglalagay ng tuldok sa 20 place. -Okay.
Isa 'tong positional system ng pagbibilang
kaya nagamit nila nang mahusay 'yong math.
Maganda 'yong sistema natin.
Kaya nating magbilang hanggang infinity, pero kailangan ng sampung simbolo.
Kaya rin ng mga Maya, pero tatlong simbolo lang.
Kaya sa bagay na 'yon,
mas mahusay 'yong sistema nila.
Hindi lang gumamit ng zero ang mga Maya,
pero alam din nila 'yong place numerations
sa panahon na ang mga sinaunang Greek at Roman,
sa kabila ng mga nagawa nila, ay hindi 'yon natutunan pareho.
Mahusay ang sistema nila.
Gumawa ng magagandang bagay 'yong Romans, pero laos 'yong number system nila.
-Kaya ginawa nila 'yong abacus. -Oo.
Di lang eleganteng paraan ng pagbibilang ang advanced numbering system ng mga Maya.
Para sa mga astronomer nila,
ito ang susi para makalkula at malaman ang mga galaw
ng mga nasa kalawakan tulad ng Venus, ng araw, at ng buwan, nang may katiyakan.
At napakahalaga rin ng kaalamang 'yon sa mathematics
sa posibleng pinakakahanga-hanga nilang imbensiyon.
Ang pinakanakamamanghang likha ng mga sinaunang Maya
ay ang kanilang sariling sistema para masukat ang oras,
na isinama nila sa isa sa mga pinakakomplikadong kalendaryo
sa kasaysayan ng tao.
'Yong kalendaryo, na talagang napakakomplikado.
Pwede mo ba 'yon ipaintindi sa 'kin? Tungkol saan ang Mayan calendar?
'Yong kalendaryo… Alam mo, 365 na araw 'yong solar year nito.
Oo. Okay.
Ang kalendaryong mahalaga sa kanila ay 260 na araw,
pero meron din silang long count calendar, na parang karaniwang kalendaryo.
Itinala ng mga Maya ang mahahalagang petsa gamit ang tatlong kalendaryo,
bawat isa ay may sariling gamit.
Ang sagrado nilang kalendaryo ay paulit-ulit na cycle ng 20 grupo
na binubuo ng 13 araw bawat grupo, na may kabuoang 260 na araw.
Binibilang ng pangalawang kalendaryo ang solar year,
pero binubuo ito ng 18 grupo, na may 20 araw,
at may dagdag na 5 pa para makumpleto ang 365 araw kada taon, katulad sa atin.
Pag magkasamang ginamit,
ang dalawang kalendaryo ay magbibigay ng natatanging pangalan sa bawat araw
sa loob ng 52 taon bago umulit sa simula.
Pero ang dahilan kaya naging espesyal ang pangatlong kalendaryo ng mga Maya,
ang tinatawag na long count,
na binibilang ang mas mahahabang panahon.
Ipaliwanag mo 'yong long count calendar.
Ano ba 'yon? Paano 'yon gumagana?
Ano 'yong gusto nitong makamit?
Ito 'yong pinakainteresante dahil cyclical 'yong mga Maya,
pero ito lang 'yong kalendaryo nila na linear calendar.
Pwede itong bumalik at umabante sa panahon sa isang linya papuntang infinity.
Binibilang ng mga simbolo ng long count ang paglipas
hindi lang ng mga taon, dekada, o siglo, pero isang buong milenyo,
na aabot hanggang sa malayong nakaraan at hinaharap.
Karamihan ba ng mababasa natin sa dokumento ng mga Maya,
tungkol sa kalendaryo?
Oo. Eto 'yong magandang halimbawa na pag tiningnan itong pahina,
lahat ng nakikita mo na may mga bar, tuldok, at mga ito,
mga impormasyon ito tungkol sa kalendaryo.
Sa kabuoan,
two-thirds ng lahat ng dokumentong Maya ay mga calendar glyph.
Isang paliwanag sa pagkahumaling na ito ay naniniwala ang sinaunang Maya
na dumaan ang mundo sa paulit-ulit na paglikha at pagkawasak…
at nasa pang-apat na cycle na sila,
na halos pareho sa mga sinaunang Hopi
na naniniwala rin na namumuhay sila sa pang-apat na cycle.
Pero di tulad nila, nalagyan ng mga Maya ng mga petsa 'yong mga cycle nila,
naitala gamit ang long count.
Tungkol saan 'tong isang 'to?
Magandang larawan 'yan,
isa lang sa iilan na detalyadong sinasabi sa 'tin
'yong petsa noong magsimula 'yong pang-apat na paglikha.
-Sabi rito, 13-0-0-0-0. -Oo.
At mismong kinabukasan, umulit ito. At naging 0-0-0-0-1 na.
Oo. Kung gagamitin 'yong petsa natin ngayon?
-3114 B.C., August 13. -Oo.
'Yon ang simula ng panahon ng mundo natin ngayon.
Tama. At 'yong idea na
bakit ito nagsimula sa 3114 B.C.?
'Yan ang nasa isip ng mga dalubhasa, may isang siglo na,
na hindi nila masagot.
Oo. Para sa 'kin, espesyal 'yong petsang 'yon,
dahil maraming sinaunang sibilisasyon, kung susundin 'yong archeological record,
ang may pambihirang simula sa panahong 'yon.
Sa Sinaunang Egypt, nasa 3000 B.C.
Sumer, halos parehong panahon.
Oo. Pati Asia.
Parang gumigising ang mundo no'ng panahong 'yon,
at pinili ng Maya 'yong petsang 'yon.
Nakakapagtaka.
Kailan nagsimula 'yong sistema?
Gaano na katagal mula nang magsimula itong kalkulasyong ito?
Mahirap na tanong 'yan. Lagi ko 'yan iniisip.
At gusto kong sabihin na mula nang may umukit nito sa bato,
di 'yon ang unang beses.
Oo. At ano 'yong pinakamatagal na petsang natuklasan mo?
May iilan. Merong isa na nasa 33,000 taon na.
May isa pa na nagbigay ng eksaktong petsa
na dinadala tayo eksaktong limang milyong taon na.
-Limang milyong taon sa nakaraan. -Oo. At alam mo na 'yon.
Sa palagay ko ang intensiyon nito ay ipahayag
ang walang katapusang pag-usad ng panahon.
Kasabay ng mga petsang ito,
isang bagay sa kuwento ng kalawakan
ang laging lumilitaw sa mga dokumento, ang Venus,
ang planetang nauugnay sa diyos ng mga Maya na si Kukulkan.
Kasama ang Venus sa pangkalahatang sistema ng kalendaryo ng mga Maya.
Lagi nila itong sinusubaybayan.
May 104 na magkakaibang grupo ng 5 cycle ng Venus
na pinagsama-sama nila para ma-monitor ang Venus at magiging tama 'yon.
Ang mga Maya ay nahumaling sa cosmos, pati na sa oras.
Ang dalawang isyung ito ay mahalaga sa kultura ng mga Maya.
Ipinapakita ng dalawang obsesyong ito na ang mga Maya ay mayroon at naitala
ang malawak na kaalaman ng sinaunang panahon ng ating planeta.
Nagawa nila 'yong ginagawa ng mga modernong computer software.
-Oo. -Paano nila nagawa 'yon?
Isa sila sa mga pinakamahuhusay na mathematician ng sinaunang mundo.
Inaaral nila nang inaaral 'yong mga numero.
May kalkulasyon sila ng milyun-milyong araw.
Kahanga-hanga.
Kung gumagamit sila ng mga petsa, tanungin mo ang sarili, para saan 'yon?
-Tingin ko… -Espekulasyon lang 'to.
Pag tinitingnan naming mga archeologist ang sarili namin, espekulasyon lang lahat.
Marami kaming mga teorya. Konti lang ang facts sa trabaho ko.
Oo.
May teorya ako, na, inaamin ko, isa ring espekulasyon.
Parang ligaw na artifact 'yong kalendaryo ng mga Maya.
Para sa 'kin, para itong pamana na natanggap ng mga Maya
mula sa isang kulturang kinailangan ang mga petsang ito,
isang nawawalang sibilisasyon na nagpasa ng kaalaman
tungkol sa paulit-ulit na takbo ng panahon,
inilagay sa mga alamat at mga espiritwal na tradisyon
na, sa paglipas ng libo-libong taon, ay kahanga-hangang malalantad
sa misteryosong kalendaryo ng mga Maya.
Pero para saan?
Tingin ko may kinalaman ang sagot sa konsepto ng mga Maya
ng pagiging pansamantala ng mga panahon.
Minsan, computer na pangkalkula ang tingin ko sa Mayan calendar,
hindi para sa katapusan ng mundo, kundi ng isang panahon.
Nakikita ng Mayan calendar ang paulit-ulit na pagkawasak
at muling pagbangon ng mundo.
Paulit-ulit na sumasapit at lumilipas ang mga panahon.
Hindi tumama 'yong hula ng mga Maya
na magugunaw ang mundo noong December 21, A.D. 2012.
Pero nakita nila na mayroong malaking kaguluhan at pagbabago
na mangyayari sa panahon natin.
Sigurado na ang katapusan ng isang panahon ay nahulaan sa loob ng halos 80 taon
mula 2000 hanggang 2080, nasa gano'ng panahon.
At kataka-taka na 'yon nga ang nararanasan ng mundo ngayon.
Nabubuhay tayo sa panahon ng kaguluhan, walang kasiguraduhan, pagbabago.
Tama kaya ang kalkula ng Mayan calendar tungkol sa katapusan ng ating panahon?
Siguro dapat tumingin tayo sa kalawakan,
at obserbahan ang mga bituin at planeta gaya nila,
kung sakaling may nalalapit na namang pagkagunaw.
Pero may iba pang nais ang mga Maya sa kalawakan bukod sa hulaan ang hinaharap.
May ebidensiya rito sa Palenque na gustong ipakita ni Dr. Barnhart.
Itong tanawin dito, may napakagandang puwesto
kung saan makikita mo ang lahat.
Sa timog-kanlurang dulo ng isang plaza sa tapat ng Temple of the Sun,
dadalhin ako ni Dr. Barnhart sa isa pang gusali
na tinatawag na Temple of the Foliated Cross.
Mula pa ito noong A.D. 692.
Sa likod na pader sa loob, may isang interesanteng inukit na mural.
Ayon sa mga scholar, ito ang paliwanag
sa pinakamalaking misteryo sa relihiyong Maya,
ang misteryo na mangyayari sa atin pagkatapos mamatay.
Nakatayo tayo sa harap ng isang pambihirang mural,
na medyo mahirap para sa 'kin na intindihin.
Ipaliwanag mo. Tungkol saan 'to?
Malinaw na napakakomplikado nito.
Napakaraming iconography.
Ayan 'yong foliated cross dahil sa mga lumalabas na dahon.
May dalawang tao sa magkabilang gilid.
Ipinapakita ng mural ang namatay na si Lord Pakal sa kanan,
ang unang nagtatag at pinuno ng Palenque,
nakapikit siya at nakasuot ng panglibing,
at ang ipinagpapalagay na kanyang anak at tagapagmana, si Kan Bahlam, sa kaliwa.
Eto 'yong mukha ni Kan Bahlam.
Nasa buong lungsod 'yong litrato niya. Sigurado kaming siya 'yan.
-Oo. -Kilala namin siya.
-Pero malaki at matangkad si Kan Bahlam. -Oo.
Iniisip ko siya.
Napakarami naming alam tungkol sa buhay niya.
Alam namin na 'yong tatay niya ang pinakasikat na hari nitong lungsod.
At itinalaga siyang tagapagmana sa edad na anim na taon.
Pero namatay 'yong tatay niya sa edad na 80.
Kaya ginugol niya ang buong buhay niya, hanggang sa edad na 48, para maging hari.
-Oo. -At tingin ko nahasa siya sa mathematics,
architecture, astronomy, pati sa relihiyon, mythology.
Itong tatlong kahanga-hangang mga templo ay mga gawa niya.
Posibleng 30 taon niyang pinlano ito.
At sa wakas, nagawa niya.
At kasagsagan ito ng siyentipikong pag-unlad ng mga Maya.
-Oo. -May numerology.
May mathematics. May astronomy.
Ang mensahe ng mural ay ang mga gawain at ritwal na ginagawa ng anak
ay mahalaga para magtagumpay ang ama
sa paglalakbay sa kabilang buhay na hinaharap niya ngayon.
Ang pumapagitan sa kanila ay isang napakamakahulugang imahe.
Eto 'yong world tree. Mukha ng diyos ng araw 'yong nasa gitna.
Pero 'yong puno din ang tulay sa pagitan ng mundong ito at ng kabilang mundo.
Sa ibang konteksto, ito ang Milky Way.
Ang papel ba ng Milky Way ay parang tulay ng mga kaluluwa?
-Parang paglalakbay sa kabilang buhay? -Oo.
Ang mga bagay na ginagawa ng dalawang indibidwal na ito
-ay ang tulay sa mundong ito at ng kabila. -Oo.
Ang paniniwala ng paglalakbay sa kalawakan sa Milky Way
at paglalakbay pagkatapos ng kamatayan ay mariing pinaniniwalaan ng mga Maya.
Ang kagulat-gulat ay kung gaano kalaganap ang paniniwalang ito.
Itong simbolismo ng Milky Way bilang tulay ng mga kaluluwa
ay hindi lang sa mga Maya,
kundi sa iba pang kultura sa North America.
Oo. Isa ito sa mga paniniwalang Pan-American.
Totoo 'yon.
Mula sa dulo ng Chile hanggang Alaska,
ang paniniwala ay ang Milky Way ang tulay ng mga kaluluwa
mula sa mundong ito papunta sa kabila.
Pinupuntahan ito ng mga yumao, at 'yong kapangyarihan ng mga shaman,
-kaya nilang pumunta ro'n. -Oo.
Pero nakakagulat na meron nito ang bawat kultura
na makakakuha tayo ng impormasyon tungkol sa Milky Way.
Para itong 'yong pananaw ng mga Apurinã ng Brazil tungkol sa mga geoglyph
na parang mga sagradong tulay papunta sa kabilang buhay.
-Sa Amazon, buhay na buhay pa rin ito. -Oo.
Sa mundo ng mga Maya, buhay na buhay rin.
Oo. Para bang may iisang malayong ninuno sa paniniwalang ito.
Sa palagay ko.
Tingin ko nanggaling sa mga unang tao 'yong mga pangunahing paniniwala.
Kaya meron nito ang napakaraming kultura,
kahit 'yong mga kultura, tulad sa Southern Chile
at sa dulong hilaga ng North America, ay walang koneksiyon sa isa't isa.
Meron silang parehong paniniwala dahil iisang pamana lang.
Oo. Tingin ko may iba pa bukod sa Milky Way.
May mga bagay pa na kasama sa mga pangunahing paniniwala.
Isa ro'n 'yong malaking pagmamahal ng mga Maya
sa mga konsepto ng shamanism, pagbabago.
Oo.
Walang duda na shamanism ang kultura ng mga Maya.
Tingin ko 'yong paniniwala ng paglalakbay ng kaluluwa pagkatapos ng kamatayan
ay resulta ng mga karanasan sa shamanism.
Nagkataon lang ba na marami sa mga katutubong kultura ng Americas,
at sa marami pang sinaunang kultura sa buong mundo,
ay napreserba ang halos iisang pananaw sa paglalakbay ng kaluluwa sa kabilang buhay?
O mayroong isang lihim na koneksiyon,
isang makapangyarihang sistema ng mga paniniwala
na minana ng mga sumunod na sibilisasyon
mula sa isang nawawalang sibilisasyon ng prehistory?
Nakakatuwa 'yong mga ginawa mo.
Pag nakakakita tayo ng mga archeological example
ng kaalaman tungkol sa kalawakan at mga bituin,
pag binalikan natin, parang mas matagal na 'to kesa sa inaakala natin.
Oo.
At iniuugnay mo 'tong paniniwalang 'to sa isang shamanistic point of view.
Oo, tama.
Interesado sa mga bituin ang lahat ng kulturang shamanism.
Pero sa isang punto, nagiging relihiyon ang interes na 'yon.
Pwede mo bang ipaliwanag pa sa 'kin 'yan?
Ang shamanism ay pag-iimbestiga sa misteryo ng kamatayan.
Ano'ng mangyayari pag namatay tayo?
Ang paniniwala ay aalis ang kaluluwa sa katawan, at maglalakbay sa kalawakan.
Maglalakbay ang kaluluwa pagkatapos ng kamatayan.
Para bang sa mga kuwento natin at sa sarili nating paglalakbay,
habang lumalaki tayo, may katotohanan 'yong kamatayan.
Mayroong wakas.
Oo. 'Yon ang diwa ng lahat.
Parang nakakatakot itong pag-usapan, pero mahalaga ito sa lahat ng tao.
Haharapin nating lahat 'yon.
Kadalasan, inilalarawan 'to na siyang nagtutulak sa mga ginagawa natin.
Oo.
Mamamatay na 'ko, kaya may gagawin ako.
Oo. At 'yon mismo 'yong sinasabi ng mga turo ng shamanism,
na dapat nating gamitin nang maayos ang buhay.
Oo. Tingin ko 'yon 'yong hamon sa atin.
Dahil laganap sa buong mundo ang paniniwalang 'yon,
partikular 'yong paglalakbay sa Milky Way.
Tingin ko di 'yon aksidenteng nangyari.
Tingin ko ipinasa 'yon ng isang ninunong kultura.
Oo.
Pero kailan ito ipinasa?
Gaano na ba katagal itong tradisyon ng shamanism
ng pagsubaybay sa mga bagay sa kalawakan?
Maaaring ang mga sagot ay nasa isa sa mga unang pinuntahan ko
sa paglalakbay ko sa Americas,
sa kaibuturan ng kagubatan ng Amazon sa sinaunang lugar ng Serra Do Paituna.
Ginamit na canvas 'yong mga bato para sa mga pambihirang art,
at kailangang maunawaan 'yong mismong art na 'yon.
Dapat mas maintindihan ito.
Sa tangkang maintindihan 'yon,
natuon ang archeologist na si Dr. Christopher Davis
dito sa agaw-pansing imahe na puno ng mga simbolo.
Ipaliwanag mo sa 'kin kung ano 'yong tinitingnan natin dito
at ano'ng pagkakaunawa mo. Ano'ng masasabi mo rito?
Ito ang pinakamalaking imahe sa lugar na 'to.
-May 49 na kahon. -Oo.
Isa sa mga unang pagsubok ay alamin
kung titingnan ba ito mula sa kaliwa pakanan o kanan pakaliwa.
Tila nag-iwan ng clue ang mga sinaunang pintor.
Dito, makikita mo 'yong imahe ng ahas.
Ang galing. May imahe ng ahas d'yan.
Itong dilaw na 'to.
Dahil sa ahas, parang sinasabi sa 'tin kung paano ito babasahin.
Tama. 'Yong pattern na naiisip ko
ay kapag binasa itong grid
gaya sa sinusoidal pattern na nagsisimula sa ibaba.
Sa sinusoidal pattern, binabasa ang mga kahon isang column pataas,
tapos pababa naman,
tapos pataas ulit, parang 'yong ahas.
Pero para saan?
No'ng tumingin siya sa kanluran,
napansin ni Dr. Davis ang isang puwang sa batuhang nasa malapit.
Pag nakatayo ka sa harap, sa likuran sa kanan mo,
may bintanang bato na 'yong araw, habang dumadaan dito at palubog,
kalaunan, ay dadaan sa gitna ng bintanang bato.
Kaya naniniwala ako na posibleng nililista nila 'yong galaw ng araw.
Tinawag ni Dr. Davis ang listahang ito na sunset capture tracker,
isang mahusay na paraan para itala ang galaw ng araw sa paglipas ng panahon,
na ginawa higit 13,000 taon na sa panahon ng huling Ice Age.
NAKALIPAS NA 13,200 TAON
Pero paano ito ginagamit?
Merong mga X mark, at meron ding mga single line.
-Itong mga X na 'to, magkakasama 'to. -Oo.
At kung babasahin mo 'to nang pataas at pababa nang ganito,
darating ka sa mga magkakasamang single line.
Magkakasama 'tong mga patayong linya, tapos babalik ka sa mga X.
Itong mga patayong linya ay 'yong mga kahon
na sa tingin ko ay tumapat sa sun capturing.
At 'yong panahon na 'yon ay nasa bandang winter solstice.
Napakatalino. Ang husay.
Hindi lang 'yong grid.
Naniniwala si Dr. Davis na halos lahat ng art dito ay sumusubaybay sa araw.
Ang daming concentric circle at iba pang imahe na parang 'yong araw.
At partikular nilang tinutukoy 'yong winter solstice,
at paikot papunta sa summer solstice.
Marami pang art na nakaharap sa kanluran ang tanda ng mga equinox.
Ipinapakita ulit itong halos pagkahumaling sa mga mahahalagang araw ng solar year.
Oo, tama.
Ang mga imaheng narito ay maaaring ang pinakaunang ebidensiyang natagpuan
sa buong Americas
ng mga taong itinatala ang mga kaganapan sa kalawakan.
Parang ang lahat ng ito ay isang malaking makina
para subaybayan ang paglipas ng panahon?
'Yon ang paniwala ko. Para 'tong almanac na isinulat gamit ang mga larawan.
Isa itong siyentipikong pag-iisip ng mismong mga artist,
na parang may inoobserbahan silang mga pangyayari sa kalawakan
at naiintindihan nila 'yong siyensiya ng oras
kaya may kakayahan sila na mahulaan ang mangyayari
sa mga partikular na petsa sa hinaharap.
Para 'tong scientific project para sa kanila?
Oo, tama.
Mukhang shamanistic 'yong mismong mga art.
Pananaw ko lang naman 'yon.
Gawa kaya ito ng mga shaman?
Posible.
Marami silang trabaho, scientist sila, doktor, lahat.
Oo.
Kadalasan, may sagradong kaalaman sila, gaya ng pagsubaybay sa mga bituin.
Sa palagay mo ba lumaganap 'yon sa buong Americas?
Oo. Makikita sa buong lugar 'yong kaalaman sa paggamit ng astronomy.
Kaya mukhang ginagamit ito ng mga Maya at ng iba pang mga kultura.
Sa American Southwest, may mga chief kami na tagaobserba ng araw.
Kaya parang napakatagal na nga ng lahat ng paniniwalang ito
na galing sa isang malalim na kaalaman na kumalat sa buong Americas.
Itong pagkahumaling sa kalawakan ay isa lamang sa mga paulit-ulit na tema
na paulit-ulit kong naririnig sa buong Americas,
mga paniniwalang may mahalagang papel sa 30 taon kong paghahanap
sa isang nalimutang yugto sa kasaysayan ng tao.
Saan nanggaling ang mga paniniwalang ito?
Para sa 'kin, mga indikasyon ito ng iisang pinagmulan,
na ipinasa ang mga paniniwalang ito sa iba't ibang mga kultura ng tao,
pero nanatiling buo ang mga paniniwalang 'yon.
Maliban na lang kung isa itong napakapambihirang aksidente,
narito ang isang pamana na nanggaling
sa napakalayong sinaunang panahon at iningatan at ipinasa at pinayabong
ng iba't ibang mga kultura sa buong Americas.
Marahil isang pamana na iniwan ng mga manlalayag
na kayang tumawid sa mga karagatang kasinglawak ng Pacific
libong taon bago aminin ng mga scholar na posible ang mga gano'ng paglalakbay.
Isang kultura na alam kung paano gamitin ang kapangyarihan ng mga halaman
para makalikha ng mga pangitain
tungkol sa mga geometric pattern at makaharap ang mga mahiwagang nilalang,
mga napakahalagang pangitain na magiging batayan ng kanilang sining.
At isang kultura na nagbahagi ng kaalaman
kung paano lumikha ng mga makabagong estruktura,
gawa man sa bato
o gawa sa mismong lupa,
mga estrukturang may espiritwal na kahulugan,
na idinisenyo para ibuklod ang lupa sa kalawakan,
ipinagdiriwang ang paglalakbay ng kaluluwa sa kabilang buhay.
Masasabi kong itong pare-parehong paniniwala at espiritwal na tema
na laganap sa buong mundo
ay isa sa pinakamagandang ebidensiya ng nawawalang sibilisasyon ng prehistory
na matutuklasan natin.
Diyos ko. Pag-uusapan natin lahat ng maling paniniwala noong kabataan
tungkol sa kuwento ng mundo.
Nagbabago 'yong kuwento ng pagdami ng mga tao sa Americas,
at dahil 'yon sa science.
Scientific archeology ang nagsisiwalat nitong mga bagong impormasyon.
Ang sinasabi ko ay naisasantabi 'yong mga lumang paniniwala.
Malinaw na lalo pang tumatanda ang mga ito.
Anong bagong ebidensiya ang susunod na lalabas?
Nagsalin ng Subtitle: Jayran Kempiz