ΠΑΛΕΝΚΕ ΜΕΞΙΚΟ
Σήμερα είναι μια ξεχωριστή στιγμή στο ημερολόγιο των Μάγια.
Είναι η εαρινή ισημερία, τότε που η αυγή φέρνει
όχι μόνο μια νέα μέρα, αλλά έναν νέο κύκλο ζωής.
Καθώς ο ήλιος προβάλλει από τα δέντρα,
οι ακτίνες του φωτίζουν έναν από τους πιο μεγαλοπρεπείς ναούς.
Αυτός είναι ο Ναός του Ήλιου, όνομα που του ταιριάζει τέλεια.
Μόνο το να είσαι εδώ, λουσμένος στο φως, είναι προνόμιο,
μια σύνδεση που παντρεύει πνευματικότητα και επιστήμη
με τρόπο ξεχασμένο από τον σύγχρονο κόσμο.
Κάποιες κομβικές στιγμές του έτους, όπως αυτή εδώ,
ο ανατέλλων ήλιος δεν φωτίζει μόνο τα σκαλοπάτια του ναού.
Η αρχιτεκτονική των Μάγια είναι αποθετήριο αρχαίας γνώσης,
που συνέδεε το πάνω με το κάτω, τον ουρανό με τη γη.
Ταυτόχρονα, έφερνε συχνά το φως του ήλιου, ευθυγραμμισμένο επακριβώς,
σε εσωτερικούς χώρους σκόπιμα σχεδιασμένους να το δέχονται.
Στο χειμερινό ηλιοστάσιο, ο ήλιος υψώνεται πάνω από ένα ερείπιο στην κορυφή,
φωτίζοντας το εσωτερικό του ναού από μια πύλη
όπου φανταζόμαστε έναν ιερέα να περιμένει να λουστεί στο φως.
Έξι μήνες αργότερα, στο θερινό ηλιοστάσιο,
και μόνο εκείνη τη μέρα, το φως της αυγής περνά από άλλη πυραμίδα,
προτού μια βελόνα φωτός βρει μια εσωτερική γωνία…
ενώ στις δύο ισημερίες ο ήλιος υψώνεται πάνω από ένα τεχνητό κοίλωμα
στον ανατολικό ορίζοντα, ρίχνοντας ξανά ακτίνες από μια πύλη,
σε γωνία τέτοιας ακρίβειας που για περίπου 40 λεπτά
φωτίζει δραματικά άλλη μια εσωτερική εσοχή.
Για τους Μάγια, ένα τόσο λαμπρό θέαμα θα προκαλούσε δέος σε όποιον το έβλεπε.
Αλλά η στιγμή δεν είναι ξεχωριστή μόνο για τους αρχαίους Μάγια.
Το Παλένκε είναι μια πολύ συμβολική τοποθεσία.
Η προγονική λατρεία στο Παλένκε απεικονίστηκε στην αρχιτεκτονική
και στο φυσικό τοπίο, που το τροποποίησαν.
Συνδέεται με τον σημερινό πληθυσμό.
Η κουλτούρα των Μάγια στο Παλένκε είναι μια κουλτούρα ζωντανή.
Ο ιερέας των Μάγια Νικολάς Λόπες Βάσκες εκτελεί τελετές εδώ επί δεκαετίες.
Το τωρινό τελετουργικό συμβολίζει την εαρινή ισημερία.
Η ισημερία ήταν πολύ σημαντική.
Γι' αυτό έφτιαξαν τους ναούς.
Είναι κάτι που τους συνδέει με όλους τους πλανήτες.
Όντως, όλο το συγκρότημα φαίνεται να σχεδιάστηκε
ως εργαλείο ανίχνευσης και έκφρασης της θαυμαστής αρμονίας του σύμπαντος.
Για ποιον λόγο, λοιπόν, εστίαζαν τόσο έντονα στον ουρανό;
Και πώς απέκτησαν την προηγμένη αστρονομική τεχνογνωσία τους;
Μήπως βλέπουμε την παρακαταθήκη ενός πολύ παλιότερου πολιτισμού,
ο οποίος άφησε ίχνη της προηγμένης γνώσης του
σε όλη την ήπειρο;
ΑΡΧΑΙΑ ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ Η ΑΜΕΡΙΚΗ
Κυρίαρχο στο κέντρο του Παλένκε είναι το πιο εντυπωσιακό κτίριό του,
γνωστό ως ανάκτορο.
Κι από πάνω του δεσπόζει αυτή η ενδιαφέρουσα κατασκευή,
μοναδική στον κόσμο των Μάγια, ένας πολυόροφος πύργος.
Οι απόψεις των μελετητών διίστανται για τον σκοπό του.
Τους προβληματίζει η στέγη.
Η σημερινή στέγη είναι μια εξ ολοκλήρου σύγχρονη
και πιθανόν ανακριβής ανακατασκευή.
Παλιές φωτογραφίες ανασκαφών δείχνουν τον ερειπωμένο πύργο χωρίς στέγη.
Άραγε, ήταν στεγασμένος στην αρχαιότητα;
Όντως, ο αρχικός πύργος ίσως είχε μια πλατφόρμα παρατήρησης στην κορυφή,
κάτι που θα εξηγούσε αυτό που βρέθηκε μέσα.
Είναι σημαντικό ότι υπάρχει ένας θάλαμος με ιερογλυφικά
που συμβολίζουν ίσως τον σημαντικότερο των πλανητών για τους Μάγια,
την Αφροδίτη.
Οι μελετητές έχουν επιβεβαιώσει από κείμενα των Μάγια
ότι το σύμβολο αυτό αντιπροσωπεύει
τον πιο λαμπρό πλανήτη στον νυχτερινό ουρανό.
Μήπως ο πύργος χτίστηκε ειδικά για να τον χρησιμοποιούν αστρονόμοι;
Ενστικτωδώς νιώθεις ότι προοριζόταν για παρατήρηση του στερεώματος.
Δεν θα περίμενε κανείς ένας πύργος απ' όπου παρατηρείς τον ουρανό
να έχει στέγη.
Και τα ιερογλυφικά της Αφροδίτης μέσα στον πύργο
υποδεικνύουν ότι γι' αυτό ακριβώς χρησιμοποιήθηκε.
Όμως, από όλα τα ουράνια σώματα στον ουρανό, γιατί την Αφροδίτη;
Ίσως επειδή είναι από τις σπουδαιότερες μυθολογικές φιγούρες των Μάγια.
Οι θεοί και θεές της κοσμολογίας των Μάγια
είχαν συχνά απόκοσμα ανθρώπινα χαρακτηριστικά,
άλλοτε χαριτωμένα, άλλοτε τρομακτικά, άλλοτε βαθιά μυστηριώδη.
Η θεότητα ονόματι Κουκουλκάν, που κάποτε ήταν άντρας,
όχι μόνο συνδύαζε όλα αυτά τα χαρακτηριστικά
αλλά και ταυτιζόταν με τον πιο λαμπρό πλανήτη στο στερέωμα.
Η παράδοση λέει ότι ο Κουκουλκάν έφτασε έπειτα από μεγάλο κατακλυσμό,
με συνοδεία ακόλουθων.
Ήταν ένας σοφός δάσκαλος που έδωσε οδηγίες για το κράτος δικαίου
και την οργάνωση ενός πολιτισμού, την καλλιέργεια καλαμποκιού
και το χτίσιμο μεγάλων πέτρινων μνημείων.
Ακόμα κι όταν ήρθε η ώρα να φύγει,
ο Κουκουλκάν συνέχισε να λατρεύεται στα ουράνια,
όπου εμφανιζόταν με τη μορφή του πλανήτη που ξέρουμε σήμερα ως Αφροδίτη.
Σε όλο τον κόσμο των Μάγια,
υπάρχουν κι άλλες αναπαραστάσεις του Κουκουλκάν.
Και σε έναν εμβληματικό χώρο, η μνήμη του συνδέεται επίσης
με την πολύ σημαντική στιγμή της εαρινής ισημερίας.
Στο Τσιτσέν Ιτσά του Γιουκατάν, στον ναό του Κουκουλκάν,
αν κοιτάξουμε την πυραμίδα, αυτό που κανονικά βλέπουμε
είναι η βορινή σκάλα της πυραμίδας με το μεγάλο κεφάλι ενός φιδιού στη βάση
και ένα λευκό κιγκλίδωμα που διατρέχει το πλάι χωρίς διακόσμηση.
Αλλά στην εαρινή ισημερία, όταν αρχίζει να δύει ο ήλιος,
η πυραμίδα βρίσκεται σε τόσο τέλεια θέση
ώστε οι σκιές που πέφτουν από τη γωνία σε αυτήν τη σκάλα
σχηματίζουν τη μορφή του σώματος του φιδιού,
έτσι που το κεφάλι του φιδιού ξαφνικά συμπληρώνεται
με μια κυματιστή σκιά, το σώμα του φιδιού,
κι αυτή είναι μια απεικόνιση του Κουκουλκάν.
Σε διάφορα μέρη του Μεξικού τον ήξεραν όχι μόνο ως Κουκουλκάν
αλλά με το ευρύτερα γνωστό όνομα Κετσαλκόατλ.
Όλα αυτά τα ονόματα σημαίνουν "μεγάλο φτερωτό φίδι".
Θα φανταζόταν κανείς ότι ο Κουκουλκάν ήταν ένας ταξιδιώτης
που άλλαζε όνομα ανάλογα με τον τόπο όπου πήγαινε.
Παρόμοια φιγούρα συναντήσαμε στο Περού, όπου ονομαζόταν Βιρακότσα.
Στη Μεσοποταμία ήταν γνωστός ως Οάννης,
ενώ στην Αίγυπτο ήταν ο Όσιρις.
Αλλά οι ιστορίες μένουν οι ίδιες.
Πανίσχυρες φιγούρες που ήρθαν έπειτα από παγκόσμιο κατακλυσμό
για να χαρίσουν στους αρχαίους λαούς τα δώρα του πολιτισμού.
Η ταύτιση του εκπολιτιστή ήρωά τους με τον πλανήτη Αφροδίτη
ίσως εξηγεί μία από τις μοναδικές εμμονές των Μάγια,
την καταγραφή των κινήσεων αυτού του πλανήτη τη νύχτα.
Οι μελέτες τους για την Αφροδίτη είναι πολύ εντυπωσιακές.
Λένε κυρίως ότι κάθε 584 μέρες
η Αφροδίτη φαίνεται να ανατέλλει στο ίδιο σημείο.
Οι Μάγια είχαν κάνει μια ακριβέστατη, ορθότατη εκτίμηση
της λεγόμενης συνοδικής περιόδου της Αφροδίτης.
Και μπόρεσαν να κάνουν τον υπολογισμό
χάρη σε ένα από τα πιο εκπληκτικά επιτεύγματα των Μάγια,
αυτό που, όπως οι απίστευτες λιθοδομές του αρχαίου Περού
και η ευφυής φαρμακολογία της αρχαίας Αμαζονίας,
ίσως εντάσσεται στην παρακαταθήκη γνώσεων που παρέδωσε κατά τη μακρινή προϊστορία
ένας μυστηριώδης προγονικός πολιτισμός.
Ο δρ Έντουιν Μπάρνχαρτ χαρτογραφεί και μελετά το Παλένκε πάνω από 25 χρόνια
και είναι από τους ελάχιστους στον κόσμο
που διαβάζει τη γραφή των αρχαίων Μάγια.
Διαβάζουμε αυτά τα ιερογλυφικά από πάνω ως κάτω σε διπλές στήλες.
Από τα δεξιά στα αριστερά μέχρι το τέλος των πρώτων δύο
και μετά προς τα κάτω στην τρίτη και τέταρτη. Με αυτήν τη σειρά.
Πώς συγκρίνεται το σύστημα αρίθμησης που χρησιμοποιούν οι Μάγια
με το σημερινό σύστημα αρίθμησης;
Παρόμοιο είναι το δικό μας.
Έχουμε δεκαδικό σύστημα, όπως το ονομάζουμε.
Εσύ κι εγώ γράφουμε τους αριθμούς
σχεδόν ως το άπειρο χρησιμοποιώντας δέκα ψηφία.
Έχουμε το μηδέν και μετά από το ένα ως το εννιά.
Κι όταν φτάσουμε στο δέκα,
βάζουμε το μηδέν στη θέση του ένα και το ένα στις δεκάδες.
Αυτοί έχουν βάση το 20.
Μοιάζει σαν κώδικας Μορς με παύλες και τελείες
και ένα σύμβολο σαν κοχύλι για το μηδέν.
Η τελεία είναι το ένα. Η παύλα είναι το πέντε.
Έτσι, όταν έχεις τρεις παύλες και τέσσερις τελείες, είναι το 19.
Πώς γράφουν το 20; Βάζουν ένα μηδέν
και μετά μια τελεία για την εικοσάδα.
Είναι ένα θεσιακό σύστημα αρίθμησης που τους επέτρεψε
να λογαριάζουν σε άλλο επίπεδο.
Εμείς έχουμε σπουδαίο σύστημα.
Υπολογίζουμε μέχρι το άπειρο, αλλά χρειαζόμαστε δέκα σύμβολα.
Οι Μάγια κατάφεραν το ίδιο με μόνο τρία σύμβολα.
Από αυτήν την άποψη,
το σύστημά τους είναι πιο όμορφο.
Οι Μάγια όχι μόνο χρησιμοποιούσαν το μηδέν
αλλά γνώριζαν και το θεσιακό σύστημα
σε εποχή όπου αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι,
παρά τα επιτεύγματά τους, δεν κατανοούσαν τίποτα από τα δύο.
Είχαν σπουδαίο σύστημα. Οι Ρωμαίοι ήταν σπουδαίοι
αλλά είχαν χάλια σύστημα αρίθμησης. Γι' αυτό έφτιαξαν τον άβακα.
Το προηγμένο σύστημα των Μάγια δεν ήταν απλώς ένας τρόπος να μετρούν.
Για τους αστρονόμους τους,
ήταν κλειδί για να υπολογίζουν και να προβλέπουν τις κινήσεις
ουράνιων σωμάτων όπως η Αφροδίτη, ο Ήλιος, η Σελήνη, με φοβερή ακρίβεια.
Οι ίδιες γνώσεις μαθηματικών ήταν επίσης θεμελιώδεις
για την αναμφισβήτητα πιο εντυπωσιακή εφεύρεσή τους.
Το επίτευγμα των Μάγια που προκαλεί τη μεγαλύτερη σύγχυση
ήταν το εκπληκτικά ακριβές σύστημα μέτρησης του χρόνου,
που το ενσωμάτωσαν σε ένα από τα πιο περίπλοκα ημερολόγια στην ιστορία.
Το ημερολόγιο, που φυσικά είναι απίστευτα περίπλοκο.
Με βοηθάς να το ξεδιαλύνω; Τι είναι το ημερολόγιο των Μάγια;
Το ημερολόγιο… Ξέρεις, το ηλιακό έτος τους είναι 365 μέρες.
Μάλιστα.
Το ημερολόγιο που τους ενδιαφέρει κυρίως έχει 260 μέρες,
αλλά έχουν και το μεγάλο ημερολόγιο, μια γραμμική μέτρηση του χρόνου.
Οι Μάγια κατέγραφαν βασικές ημερομηνίες συνδυάζοντας τα τρία ημερολόγια,
που το καθένα είχε τον δικό του ρόλο.
Το ιερό ημερολόγιο ήταν ένας επαναλαμβανόμενος κύκλος 20 περιόδων
που αποτελούνταν από 13 μέρες έκαστη, συνολικά 260 μέρες.
Δεύτερο ημερολόγιο κατέγραφε το ηλιακό έτος,
αλλά αποτελούνταν από 18 περιόδους των 20 ημερών
και άλλες πέντε που συμπλήρωναν το έτος των 365 ημερών, όπως το δικό μας.
Συνδυαστικά,
αυτά τα δύο ημερολόγια έδιναν μοναδικό όνομα στην κάθε μέρα,
σε μια περίοδο 52 ετών, οπότε και ξεκινούσαν από την αρχή.
Αλλά αυτό που έκανε το σύστημά τους τόσο μοναδικό ήταν το τρίτο ημερολόγιο,
το λεγόμενο μεγάλο,
που κατέγραφε πολύ μεγαλύτερες περιόδους.
Πες μου κι άλλα για το μεγάλο ημερολόγιο.
Τι είναι; Πώς λειτουργεί;
Ποιος είναι ο σκοπός του;
Είναι το πιο ενδιαφέρον, επειδή οι Μάγια είναι κυκλικοί,
αλλά είναι το μόνο γραμμικό ημερολόγιο που έχουν.
Μπορεί να πάει μπρος-πίσω στον χρόνο σε ευθεία γραμμή μέχρι την αιωνιότητα.
Τα σύμβολα του μεγάλου ημερολογίου μετρούν το πέρασμα
όχι μόνο ετών, δεκαετιών ή αιώνων αλλά και ολόκληρων χιλιετιών,
φτάνοντας βαθιά στο παρελθόν αλλά και στο μέλλον.
Γι' αυτό τα περισσότερα που μπορούμε να διαβάσουμε στις γραφές των Μάγια
έχουν σχέση με το ημερολόγιο;
Ναι. Δες ένα τέλειο παράδειγμα. Όταν κοιτάζουμε αυτήν τη σελίδα,
όλα όσα βλέπουμε με παύλες και τελείες
είναι ημερολογιακές πληροφορίες.
Συνολικά,
τα δύο τρίτα των γραφών των Μάγια είναι ημερολογιακά ιερογλυφικά.
Μια εξήγηση αυτής της εμμονής
είναι η πίστη ότι ο κόσμος περνούσε από επαναλαμβανόμενους κύκλους
δημιουργίας και καταστροφής…
κι εκείνοι ζούσαν στον τέταρτο κύκλο,
κάτι αντίστοιχο με τους αρχαίους Χόπι,
που πίστευαν ότι ζούσαν στον τέταρτο κόσμο.
Μόνο που οι Μάγια μπόρεσαν να βάλουν συγκεκριμένες ημερομηνίες στους κύκλους,
που τις εντόπισαν στο μεγάλο ημερολόγιο.
Τι λέει αυτό εδώ;
Αυτή είναι μια όμορφη εικόνα,
από τις λίγες που μας λέει συγκεκριμένα
ποια ήταν η ημερομηνία έναρξης της τέταρτης δημιουργίας.
Λέει 13-0-0-0-0.
Και την επόμενη μέρα επανεκκινεί. Αυτό είναι 0-0-0-0-1.
Μάλιστα. Κι αν το μετατρέψουμε στο δικό μας σύστημα;
-3114 π.Χ., 13 Αυγούστου. -Μάλιστα.
Είναι η αρχή της εποχής του κόσμου όπου ζούμε σήμερα.
Έτσι. Και την ερώτηση
γιατί άρχισε το 3114 π.Χ.
τα καλύτερα μυαλά, έναν αιώνα τώρα,
δεν καταφέρνουν να την απαντήσουν.
Ναι. Πρέπει να πω ότι βρίσκω αυτήν την ημερομηνία συναρπαστική,
αφού πολλοί αρχαίοι πολιτισμοί, βάσει των αρχαιολογικών αρχείων,
ξεκίνησαν εντυπωσιακά περίπου τότε.
Η αρχαία Αίγυπτος κάπου το 3000 π.Χ.
Οι Σουμέριοι κάτι παρόμοιο.
Και η Ασία.
Σαν ο κόσμος να ξυπνούσε τότε και οι Μάγια είπαν την ημερομηνία.
Πολύ ενδιαφέρον.
Πότε λες να άρχισε το σύστημα;
Πόσο πίσω εντοπίζουμε την πηγή αυτών των απίστευτων υπολογισμών;
Δύσκολη ερώτηση. Το έχω σκεφτεί πολύ.
Και λέω ότι την εποχή που κάποιος το χάραξε σε πέτρα
δεν ήταν η πρώτη του απόπειρα.
Ποια είναι η παλιότερη ημερομηνία που βρήκες;
Είναι διάφορες. Μία που πάει 33.000 χρόνια πίσω.
Άλλη μας κατευθύνει σε συγκεκριμένη ημερομηνία
που μας πάει ακριβώς πέντε εκατομμύρια χρόνια πίσω.
-Πέντε εκατομμύρια χρόνια στο παρελθόν. -Κάνε τον υπολογισμό.
Νομίζω ότι πρόθεσή του είναι να περάσει ένα μήνυμα
για την ατέρμονη φύση του χρόνου.
Εκτός από τις ημερομηνίες,
ένας βασικός παίκτης στο δράμα του νυχτερινού ουρανού
εμφανίζεται διαρκώς στα κείμενα.
Η Αφροδίτη,
ο ίδιος πλανήτης που συνδέεται με τη θεότητα των Μάγια, τον Κουκουλκάν.
Άρα, η Αφροδίτη ενσωματώνεται στο ημερολογιακό σύστημα των Μάγια.
Την καταγράφουν συνεχώς.
Υπάρχουν 104 διαφορετικές περίοδοι πέντε κύκλων της Αφροδίτης
που τις συνδύασαν ώστε να την καταγράφουν σωστά.
Οι Μάγια είχαν εμμονή με το σύμπαν, όπως είχαν εμμονή με τον χρόνο.
Αυτά τα δύο θέματα είναι θεμελιώδη για την κουλτούρα τους.
Αυτές οι δύο εμμονές αποκαλύπτουν ότι οι Μάγια είχαν και έδειξαν με αριθμούς
μια βαθιά γνώση της απέραντης αρχαιότητας του πλανήτη μας.
Μπόρεσαν να κάνουν ό,τι κάνει το σύγχρονο λογισμικό υπολογιστών.
-Ναι. -Πώς το έκαναν;
Νομίζω ότι ήταν από τους καλύτερους μαθηματικούς του αρχαίου κόσμου.
Υπολόγιζαν διαρκώς.
Κάνουν υπολογισμούς για εκατομμύρια ημερών.
Συναρπαστικό.
Αν χρησιμοποιούν τέτοιες ημερομηνίες, αναρωτιέσαι,
γιατί είχαν ανάγκη να το κάνουν;
-Νομίζω… -Για εικασίες μιλάμε.
Αν θέλουμε οι αρχαιολόγοι να είμαστε ειλικρινείς,
βασικά κάνουμε εικασίες.
Δουλεύουμε πάνω σε θεωρίες. Έχουμε ελάχιστα γεγονότα.
Εγώ έχω μια θεωρία, που σίγουρα είναι κι αυτή εικασία.
Το ημερολόγιο των Μάγια μου φαίνεται παράταιρο τεχνούργημα.
Μου φαίνεται σαν παρακαταθήκη που έλαβαν οι Μάγια
από μια κουλτούρα που χρειαζόταν αυτά τα τεράστια νούμερα.
Έναν χαμένο πολιτισμό που μετέδωσε τις γνώσεις του
για την κυκλική φύση του χρόνου,
κωδικοποιώντας τις σε μύθους και πνευματικές παραδόσεις
που χιλιάδες χρόνια αργότερα θα εκφράζονταν εντυπωσιακά
στον αινιγματικό μηχανισμό του ημερολογίου των Μάγια.
Αλλά για ποιον λόγο;
Εκτιμώ ότι η απάντηση έχει άμεση σχέση με την αντίληψη των Μάγια
για την παροδικότητα των εποχών του κόσμου.
Καμιά φορά σκέφτομαι το ημερολόγιο των Μάγια σαν μέσο υπολογισμού
του τέλους όχι του κόσμου αλλά μιας εποχής.
Το ημερολόγιο προβλέπει επαναλαμβανόμενες καταστροφές
και αναδημιουργίες του κόσμου.
Επαναλαμβανόμενες εποχές έρχονται και φεύγουν.
Εξαρχής ήταν λάθος ότι οι Μάγια φαντάστηκαν
πως ο κόσμος θα τελειώσει στις 21 Δεκεμβρίου του 2012 μ.Χ.
Είδαν όμως ένα επεισόδιο μεγάλης αναταραχής και αλλαγών
να συμβαίνει περίπου στην εποχή μας.
Σίγουρα το τέλος μιας εποχής προβλέπεται για την 80ετή περίοδο
από το 2000 ως το 2080, κάπου εκεί.
Και το περίεργο είναι ότι αυτό βιώνει ο κόσμος σήμερα.
Ζούμε σε μια εποχή χάους, απρόβλεπτης αστάθειας, αλλαγών.
Μπορεί η χρονική στιγμή που δίνει για το τέλος εποχής μας να είναι ακριβής;
Ίσως πρέπει να κοιτάξουμε το στερέωμα,
να παρακολουθήσουμε κι εμείς αστέρια και πλανήτες,
μήπως επίκειται μια νέα σαρωτική αποκάλυψη.
Όμως, το στερέωμα δεν τους ενδιέφερε μόνο ως μέσο πρόβλεψης του μέλλοντος.
Υπάρχουν τεκμήρια στο Παλένκε που θέλει να μου δείξει ο δρ Μπάρνχαρτ.
Από αυτήν εδώ τη θέση έχεις ένα τέλειο μέρος
για να δεις τον ορίζοντα.
Στη νοτιοδυτική άκρη μιας πλατείας, απέναντι από τον Ναό του Ήλιου,
ο δρ Μπάρνχαρτ με πηγαίνει σε άλλο ένα επιβλητικό κτίριο,
τον Ναό του Φυλλοφόρου Σταυρού.
Χρονολογείται από το 692 π.Χ. περίπου.
Μέσα, στον πίσω τοίχο, μας περιμένει μια περίεργη σκαλιστή τοιχογραφία.
Οι μελετητές θεωρούν ότι αφορά
το μεγάλο κεντρικό μυστήριο της θρησκείας των Μάγια,
το μυστήριο του τι μας συμβαίνει μετά τον θάνατο.
Στεκόμαστε μπροστά σε μια εξαιρετική τοιχογραφία,
που μου είναι πολύ δύσκολο να ερμηνεύσω.
Πες μου τι καταλαβαίνεις. Τι είναι αυτό;
Προφανώς είναι πολύ περίπλοκο.
Η εικονογραφία βρίσκεται παντού.
Υπάρχει ο φυλλοφόρος σταυρός, αφού βλέπουμε αυτά τα φυλλώματα.
Έχουμε και τις δύο φιγούρες σε κάθε πλευρά.
Η τοιχογραφία δείχνει τον νεκρό βασιλιά Πακάλ στα δεξιά,
τον αρχικό ιδρυτή και ηγεμόνα του Παλένκε,
με μάτια κλειστά και ντυμένο με νεκρική φορεσιά,
και υποθέτουμε τον γιο και διάδοχό του, Καν Μπαλάμ, στα αριστερά.
Είναι το πρόσωπο του Καν Μπαλάμ.
Το πορτρέτο του υπάρχει παντού στην πόλη. Ξέρουμε ότι είναι αυτός.
Τον αναγνωρίζουμε.
-Αλλά είναι μεγαλόσωμος και ψηλός. -Ναι.
Αυτόν σκέφτομαι.
Έχουμε μια θαυμάσια, πλούσια ιστορία της ζωής του.
Ξέρουμε ότι ο πατέρας του ήταν ο διασημότερος βασιλιάς αυτής της πόλης.
Κι εκείνος ορίστηκε διάδοχός του στα έξι του χρόνια.
Αλλά ο πατέρας του πέθανε στα 80 του.
Έτσι, πέρασε όλη του τη ζωή, μέχρι τα 48 του, ως μέλλων βασιλιάς.
Και πρέπει να είχε απίστευτη εκπαίδευση στα μαθηματικά, την αρχιτεκτονική,
την αστρονομία, αλλά και τη θρησκεία, τη μυθολογία.
Αυτή η ομάδα, οι τρεις υπέροχοι ναοί, είναι το δείγμα γραφής του.
Ο τύπος πρέπει να το σχεδίαζε αυτό επί 30 χρόνια της ζωής του.
Στο τέλος το έχτισε.
Και είναι το αποκορύφωμα των επιστημονικών επιτευγμάτων των Μάγια.
Υπάρχει η αριθμολογία, τα μαθηματικά, η αστρονομία.
Το μήνυμα της τοιχογραφίας είναι ότι οι πράξεις και τα τελετουργικά του γιου
είναι αναγκαία για να θριαμβεύσει ο πατέρας στο μεταθανάτιο ταξίδι του.
Ο χωρισμός τους είναι σύμβολο υπέρτατης σημασίας.
Αυτό είναι το δέντρο του κόσμου μας. Στη μέση έχει το πρόσωπο του θεού Ήλιου.
Αλλά το δέντρο είναι και ο δρόμος ανάμεσα σ' αυτόν και τον άλλο κόσμο.
Σε κάποιες περιπτώσεις είναι ο Γαλαξίας.
Ο Γαλαξίας είναι κάτι σαν μονοπάτι των ψυχών;
Σαν μεταθανάτιο ταξίδι;
Ναι. Τα πράγματα με τα οποία αλληλεπιδρούν τα δύο άτομα
είναι ο αγωγός ανάμεσα σ' αυτόν και τον άλλο κόσμο.
Η ιδέα του άλματος στον ουρανό, στον Γαλαξία,
και του ταξιδιού μετά τον θάνατο είναι πολύ ισχυρή στους Μάγια.
Το αξιοσημείωτο είναι πόσο διαδεδομένη είναι αυτή η ιδέα.
Ο συμβολισμός του Γαλαξία ως μονοπάτι των ψυχών βρίσκεται
όχι μόνο στους Μάγια
αλλά και σε πολλές κουλτούρες της Β. Αμερικής.
Οπωσδήποτε. Είναι μία από τις παναμερικανικές ιδέες.
Αλήθεια. Από την άκρη της Χιλής ως την Αλάσκα,
οι αυτόχθονες πιστεύουν ότι ο Γαλαξίας είναι το μονοπάτι των ψυχών
από αυτόν τον κόσμο στον άλλον.
Το ακολουθούν οι νεκροί και με τη δύναμη που έχουν οι σαμάνοι
το βαδίζουν.
Αλλά είναι συναρπαστικό ότι υπάρχει σε κάθε κουλτούρα
για την οποία παίρνουμε πληροφορίες για τον Γαλαξία.
Μου θυμίζει πώς οι Απουρινά της Βραζιλίας βλέπουν τα γεωγλυφικά του Αμαζονίου
σαν ιερές πύλες προς τη μετά θάνατον ζωή.
Στον Αμαζόνιο η ιδέα είναι ακόμα ολοζώντανη.
Στον κόσμο των Μάγια είναι ακόμα ολοζώντανη.
Άρα, είναι σαν να υπάρχει ένας κοινός μακρινός πρόγονος της ιδέας.
Εγώ το πιστεύω.
Νομίζω ότι αυτές οι βασικές ιδέες περί ταυτότητας
ήρθαν με τους πρώτους ανθρώπους.
Γι' αυτό τις βρίσκουμε σε τόσες κουλτούρες,
έστω κι αν αυτές, όπως στη νότια Χιλή και στον βορρά της Βόρειας Αμερικής,
δεν έρχονται σε επαφή.
Και πάλι εκφράζουν τις ίδιες ιδέες, ως κοινή κληρονομιά.
Οπωσδήποτε. Και δεν είναι μόνο ο Γαλαξίας.
Υπάρχουν κάποια πράγματα που αποτελούν βασικές αρχές.
Ένα από αυτά, ότι οι Μάγια αγαπούν πολύ
τις έννοιες του σαμανισμού, της μεταμόρφωσης.
Ναι.
Αναμφίβολα, η κουλτούρα των Μάγια ήταν σαμανιστική.
Νομίζω πως η ιδέα του ταξιδιού της ψυχής μετά τον θάνατο
πηγάζει εν τέλει από σαμανιστικές εμπειρίες.
Είναι σύμπτωση ότι πολλές από τις άλλες αυτόχθονες κουλτούρες της Αμερικής
και πολλές αρχαίες κουλτούρες σε όλο τον κόσμο
διαφύλαξαν ένα σχεδόν πανομοιότυπο όραμα του μεταθανάτιου ταξιδιού της ψυχής;
Ή βρισκόμαστε μπροστά σε μια υποκείμενη σύνδεση,
ένα ισχυρό, κυρίαρχο σύστημα πεποιθήσεων
που το κληρονόμησαν πολλοί μεταγενέστεροι πολιτισμοί
από έναν χαμένο πολιτισμό της προϊστορίας;
Το έργο που μοιράστηκες ήταν πολύ συναρπαστικό.
Κι όταν βλέπουμε αρχαιολογικά παραδείγματα της γνώσης του ουρανού και των αστεριών,
κοιτάζοντας πίσω, νιώθω ότι η γνώση αυτή είναι πολύ πιο παλιά.
Ναι.
Και συνδέεις αυτήν την ιδέα με μια σαμανιστική οπτική.
Οπωσδήποτε.
Κάθε σαμανιστική κουλτούρα ενδιαφέρεται για τα αστέρια.
Αλλά κάποια στιγμή το ενδιαφέρον μπορεί να γίνει θρησκεία.
Μου το εξηγείς λίγο αυτό;
Ο σαμανισμός εξερευνά το μυστήριο του θανάτου.
Τι μας συμβαίνει όταν πεθαίνουμε;
Η ιδέα ότι η ψυχή φεύγει από το σώμα, κάνει ένα άλμα στον ουρανό,
αφορούσε το ταξίδι της ψυχής μετά τον θάνατο.
Φαίνεται ότι στις ιστορίες μας και στο δικό μας ταξίδι όσο μεγαλώνουμε
υπάρχει το στοιχείο του θανάτου.
Υπάρχει το τέλος.
Ναι. Είναι η ουσία όλων.
Είναι μακάβριο θέμα συζήτησης, αλλά θεμελιώδες για κάθε άνθρωπο.
Όλοι θα το αντιμετωπίσουμε.
Κλασικά, περιγράφεται ως κινητήρια δύναμη των πράξεών μας.
Ναι.
Θα πεθάνω, άρα θα κάνω κάτι.
Ναι. Και ακριβώς αυτό λένε οι σαμανιστικές διδασκαλίες.
Να κάνουμε καλύτερη χρήση της ευκαιρίας της ζωής.
Ναι. Πιστεύω ότι αυτή είναι η πρόκληση που αντιμετωπίζουμε.
Επειδή αυτή η ιδέα βρίσκεται σε όλο τον κόσμο,
και ειδικότερα το άλμα προς τον Γαλαξία.
Δεν νομίζω ότι αυτό συνέβη τυχαία.
Νομίζω ότι είναι κάτι που μας κληροδότησε μια προγονική κουλτούρα.
Ναι.
Αλλά πότε μας το κληροδότησε;
Πόσο πίσω μπορούμε να εντοπίσουμε τη σαμανιστική παράδοση
υπολογισμού και παρακολούθησης ουράνιων σωμάτων;
Οι απαντήσεις ίσως βρίσκονται σε ένα από τα πρώτα μέρη όπου πήγα
στο ταξίδι μου στην Αμερική.
Βαθιά στο τροπικό δάσος του Αμαζονίου, στον αρχαιολογικό χώρο Σέρα ντο Παϊτούνα.
ΣΕΡΑ ΝΤΟ ΠΑΪΤΟΥΝΑ
Η πέτρα έγινε καμβάς εξαιρετικών έργων τέχνης,
κι αυτά τα έργα πρέπει να αποκρυπτογραφηθούν.
Να κατανοηθούν καλύτερα.
Σε μια τέτοια προσπάθεια,
στον αρχαιολόγο δρα Κρίστοφερ Ντέιβις κίνησε το ενδιαφέρον
αυτό το περίφημο, γεμάτο σύμβολα πλέγμα.
Λοιπόν, πες μου τι βλέπουμε εδώ
και πώς το αντιλαμβάνεσαι. Πώς το εξηγείς;
Είναι ο μεγαλύτερος πίνακας ζωγραφικής αυτού του χώρου.
Υπάρχουν συνολικά 49 κελιά.
Μία από τις πρώτες δυσκολίες ήταν να καταλάβω
αν πρέπει να το κοιτάζουμε
από αριστερά προς δεξιά ή αντίστροφα.
Φαίνεται ότι οι αρχαίοι ζωγράφοι άφησαν ένα στοιχείο.
Εδώ βλέπεις την εικόνα του φιδιού.
Συναρπαστικό. Άρα, υπάρχει εικόνα φιδιού.
Εδώ πέρα, σε κίτρινο.
Άρα, η ύπαρξη του φιδιού εκεί μας λέει πώς διαβάζεται.
Ακριβώς. Το μοτίβο που μου έρχεται στο μυαλό
είναι ότι το πλέγμα διαβάζεται
σε ημιτονοειδές μοτίβο, αρχίζοντας από κάτω.
Στο ημιτονοειδές μοτίβο,
διαβάζεις μία στήλη προς τα πάνω, μία προς τα κάτω,
μία ξανά προς τα πάνω, όπως το φίδι.
Αλλά για ποιον σκοπό;
Όταν κοίταξε δυτικά,
ο δρ Ντέιβις πρόσεξε μια φυσική τρύπα στην πέτρινη στήλη εκεί κοντά.
Αν σταθείς ακριβώς μπροστά, στο βάθος δεξιά σου
υπάρχει ένα πέτρινο παράθυρο κι ο ήλιος, περνώντας από δω για να δύσει,
διασταυρώνεται με το πέτρινο παράθυρο.
Άρα, πιστεύω ότι ίσως κρατούσαν αρχείο του ήλιου.
Ο δρ Ντέιβις ονομάζει αυτό το αρχείο ιχνηλάτη του ηλιοβασιλέματος,
έναν έξυπνο τρόπο καταγραφής των κινήσεων του ήλιου στον χρόνο,
που δημιουργήθηκε πάνω από 13.000 χρόνια πριν,
στην τελευταία Εποχή των Παγετώνων.
Αλλά πώς λειτουργεί;
Βλέπω σημεία Χ και μονές γραμμές.
Αυτά τα Χ είναι όλα μαζί.
Αν διαβάσεις προς τα πάνω και προς τα κάτω, έτσι,
τελικά έχεις όλες τις μονές γραμμές μαζί.
Οι μονές κάθετες γραμμές πάνε μαζί και μετά επιστρέφεις στα Χ.
Οι μονές κάθετες γραμμές είναι τα κελιά
που μάλλον συμπίπτουν με την εμφάνιση του ήλιου.
Κι αυτό γίνεται περίπου στο χειμερινό ηλιοστάσιο.
Πανέξυπνο! Είναι εκπληκτικό.
Δεν είναι μόνο το πλέγμα.
Ο δρ Ντέιβις πιστεύει ότι σχεδόν όλα τα προϊστορικά έργα εδώ
ακολουθούν τον ήλιο.
Υπάρχουν πολλοί ομόκεντροι κύκλοι κι άλλες εικόνες που μοιάζουν με τον ήλιο.
Και δείχνουν ακριβώς το χειμερινό ηλιοστάσιο
και κάνουν όλο τον γύρο ως το θερινό ηλιοστάσιο.
Και άλλα έργα, που βλέπουν δυτικά, συμβολίζουν τις ισημερίες.
Και πάλι βλέπουμε αυτήν τη σχεδόν εμμονική εστίαση
στις κομβικές στιγμές του ηλιακού έτους.
Ναι, οπωσδήποτε.
Αυτά που βλέπουμε ίσως είναι τα πιο πρώιμα τεκμήρια που έχουν βρεθεί
οπουδήποτε στην Αμερική
ανθρώπων που κρατούν αρχείο των ουράνιων φαινομένων.
Κατά κάποιον τρόπο, όλο αυτό είναι ένα τεράστιο μηχάνημα
καταγραφής του περάσματος του χρόνου;
Έτσι νομίζω. Ότι είναι ένας ημεροδείκτης γραμμένος με εικόνες.
Αυτό μαρτυρά μια επιστημονική λογική εκ μέρους των καλλιτεχνών,
σαν να παρατηρούσαν συγκεκριμένα συμβάντα και στιγμές στον ουρανό
και να εξοικειώνονταν με την επιστήμη του χρόνου
και άρα με την ικανότητα να προβλέπουν τι θα γίνει
σε συγκεκριμένες ημερομηνίες στο μέλλον.
Άρα, ήταν γι' αυτούς επιστημονικό έργο;
Οπωσδήποτε, ναι.
Τα ίδια τα έργα μου φαίνονται πολύ σαμανιστικά.
Προσωπική εντύπωση.
Λες να δούλεψαν εδώ σαμάνοι;
Είναι πιθανό.
Είχαν διάφορα επαγγέλματα. Επιστήμονες, γιατροί, τα πάντα.
Συνήθως έχουν ιερή γνώση, όπως για την κίνηση των αστεριών.
Το βλέπεις ευρέως διαδεδομένο στην αμερικανική ήπειρο;
Ναι. Βρίσκεις παντού εδώ τη γνώση τέτοιας χρήσης της αστρονομίας.
Οι Μάγια…
και άλλες κουλτούρες φαίνονται να τη χρησιμοποιούν.
Νοτιοδυτικά, πρωθιερείς ήταν παρατηρητές του ήλιου.
Όλη αυτή η παράδοση μοιάζει να πηγάζει από κάποιο βαθύ παρελθόν,
από κάποια βαθιά γνώση που μεταδόθηκε σε μεγάλο μέρος της ηπείρου.
Αυτή η εμμονή με το στερέωμα είναι ένα από τα επαναλαμβανόμενα θέματα
που συνάντησα ξανά και ξανά σε όλη την αμερικανική ήπειρο.
Ιδέες που παίζουν κεντρικό ρόλο στην 30ετή έρευνά μου
για ένα ξεχασμένο επεισόδιο της ιστορίας.
Από πού προήλθαν αυτές οι ιδέες;
Για μένα, αποτελούν ενδείξεις μιας κοινής, μακρινής πηγής.
Ότι αυτές οι ιδέες πέρασαν από πολλές και διάφορες ανθρώπινες κουλτούρες
αλλά οι ίδιες παρέμειναν σχετικά άθικτες.
Αν δεν είναι μια εξαιρετική, απίστευτη σύμπτωση,
βλέπουμε μια παρακαταθήκη που παραδόθηκε
από την πιο μακρινή αρχαιότητα και τη διαφύλαξαν και την ανέπτυξαν
πολλές και διάφορες κουλτούρες όλης της Αμερικής.
Μια παρακαταθήκη που ίσως άφησε ένας λαός θαλασσοπόρων
ικανός να διασχίζει ωκεανούς μεγάλους σαν τον Ειρηνικό
χιλιάδες χρόνια προτού οι μελετητές δεχτούν ότι αυτό ήταν εφικτό.
Μια κουλτούρα που ήξερε να δαμάζει τη δύναμη των φυτών
για να δημιουργεί οράματα του νου
για γεωμετρικά μοτίβα και συναντήσεις με φανταστικά όντα,
οράματα τόσο σημαντικά που θα γίνονταν βάση της τέχνης τους.
Και μια κουλτούρα που μοιράστηκε τις γνώσεις
για τη δημιουργία τεχνολογικά προηγμένων κατασκευών,
είτε χτισμένων στην πέτρα
ή φτιαγμένων από το σώμα της γης.
Κατασκευών μεγάλης πνευματικής σημασίας που έδεναν το έδαφος με τον ουρανό,
τιμώντας το ταξίδι της ψυχής στη μετά θάνατον ζωή.
Θα έλεγα μάλιστα ότι αυτά τα κοινά θρησκευτικά και πνευματικά μοτίβα
που βρίσκονται σε όλο τον κόσμο
είναι από τα καλύτερα τεκμήρια ενός χαμένου πολιτισμού της προϊστορίας,
που δεν τον έχουμε βρει ακόμα.
Θεέ μου. Τα βάζουμε με κάθε παιδική παρανόηση
για την ιστορία του κόσμου.
Η ιστορία του εποικισμού της Αμερικής αλλάζει,
κι αυτό χάρη στην επιστήμη.
Η επιστημονική αρχαιολογία αποκαλύπτει αυτές τις νέες πληροφορίες.
Εννοώ ότι οι παλιές ιδέες παραγκωνίζονται.
Είναι σαφέστατο ότι τα πράγματα παλιώνουν.
Ποια νέα τεκμήρια έχουν σειρά να βγουν στο φως;
Υποτιτλισμός: Σοφία Σκουλικάρη