NASZE OCEANY
Oto najbardziej odizolowany ocean świata.
NARRACJA: BARACK OBAMA
Ponad 1800 kilometrów od najbliższego kontynentu
leży Wyspa Zawadowskiego.
Częste są tu erupcje wulkanów,
roślinność jest nieliczna,
a w brzegi uderzają sztormy.
Mimo to na wyspie żyją ponad dwa miliony...
pingwinów maskowych.
Są tu, ponieważ otaczające wyspę wody
to jedno z najlepszych miejsc do połowów na Ziemi.
Pingwiniątka są przyzwyczajone do otrzymywania pożywienia.
Wyzwanie polega na jego dostarczeniu.
Mama pingwinica.
Ma pełno krylu dla piskląt.
Tylko jedno stoi na jej drodze.
Strome urwiska,
które otaczają tę wyspową fortecę.
Już zejść nie jest łatwo.
A jak pingwinica tam wejdzie?
Mogłaby wspiąć się po skałach.
A może, zamiast stawiać opór oceanowi,
dać mu się ponieść?
Popłynąć z falą?
Tyle że fala...
w końcu wraca.
Burzliwa woda jest bezlitosna.
By dostarczyć pożywienie pisklętom,
pingwinica musi zacisnąć dziób
i przygotować się
na największą falę ze wszystkich.
Udało się!
A teraz ostatnie wyzwanie.
Niespełna kilometr wspinaczki
po zboczu aktywnego wulkanu,
by przynieść cenny ładunek.
Silna pingwinica udowadnia, że ci,
którzy zdołają przetrwać, zostaną wynagrodzeni
w tym odizolowanym od reszty świata oceanie.
OCEAN POŁUDNIOWY
Ocean Południowy otacza Antarktydę.
Płyną w nim najmroźniejsze wody na Ziemi,
temperatura zimą spada nawet poniżej -45,5 stopnia,
a wiatry osiągają prędkość prawie 320 km/h.
To tutaj globalny prąd oceaniczny jest najsilniejszy,
dzięki czemu od dawna chroni ukryte światy.
Na skraju Oceanu Południowego leży południowe wybrzeże Australii.
Jego zimne wody to dom dla wyjątkowych gatunków.
Wiele z nich występuje tylko tutaj.
Tuż przy brzegu żyje ryba z gatunku Brachionichthys hirsutus.
To jedna z niewielu ryb, które wolą chodzić niż pływać.
Ta wyjątkowa „rękoryba” to jedna z najrzadszych ryb świata.
Istnieje ich niespełna 3000.
Dlatego to, czego nasza bohaterka strzeże, jest bardzo cenne.
Złożyła ikrę w jedynym możliwym miejscu.
U trzonu żachwy zwanej „morskim tulipanem”.
Jajeczka przymocowane są nad mulistym dnem i opierają się prądowi.
Gdy tak dyndają, są jednak widoczne dla głodnych sąsiadów.
Na szczęście
młode mają silną matkę.
Uderzenia ogonem
odstraszają kraby pustelniki.
Ogromne ślimaki morskie
zmuszone są ugryzieniem do odwrotu.
Ryba radzi sobie z każdym napastnikiem.
Ale nawet ona
ma swą nemezis.
Dziesięciokrotnie cięższą od siebie potworną rozgwiazdę.
Każda z całych setek nóżek rozgwiazdy
czuje dotyk,
smak i zapach.
Wyczuły aromat ikry.
Rozgwiazda nic sobie nie robi z gryzienia i popychania.
Jest niepowstrzymana.
Ale ryba nie może się poddać.
Decyduje się na ryzykowny ruch.
Wystawia się rozgwieździe,
rozpaczliwie próbując odciągnąć ją od jajeczek.
Wydaje się, że dokonała niezwykłego poświęcenia.
Aż tu nagle...
wyślizguje się.
Dzięki tak walecznym mamom „rękoryby” wciąż mają szansę przetrwać.
W Oceanie Południowym trzeba robić wszystko, by przeżyć.
A im dalej na południe, tym robi się groźniej.
Prąd zatacza koło wokół Oceanu Południowego.
Jest teraz ścianą wody
głęboką nawet na cztery kilometry i szeroką na 1600.
Zwie się Antarktycznym Prądem Okołobiegunowym.
Po drodze
mija Georgię Południową,
jedną z najbardziej odizolowanych wysp świata.
A jednak na kilka tygodni każdej wiosny
staje się ona niezwykle tłoczna.
Takiego zagęszczenia przybrzeżnej fauny nie ma nigdzie indziej.
To okres godowy.
O każdy centymetr plaży toczy się walka gigantów.
Samce mirungi
walczą na brzegu o prawa do rozmnażania się.
Mają nawet sześć metrów długości
i ważą ponad 3,5 tony.
Ci zapaśnicy są niesłychanie wielcy i źli.
Ale nawet największy twardziel
był kiedyś maleńki.
Młode narodzone kilka godzin wcześniej.
Stawi czoła wielu wyzwaniom, nim samo stanie się gigantem.
Najpierw będzie musiało napełnić swoje maleńkie ciałko
pożywnym mlekiem mamy.
Ma konkurencję.
Wydrzyka antarktycznego.
Ptak ten nie ma skrupułów i okrada nawet nowo narodzone młode.
Wydrzyk leci poszukać łatwiejszego celu,
a młode otrzymało cenną lekcję:
trzymać się blisko mamy.
Kolejny sprawdzian nie będzie taki łatwy.
Plaża jest zatłoczona, więc stosunki robią się napięte.
Olbrzymie samce za wszelką cenę bronią swoich terytoriów.
Nie obchodzi ich, kto dostanie się w ogień krzyżowy.
Zmiażdżenie to najczęstsza przyczyna śmierci nowo narodzonych młodych.
Ale ten malec dostał dziś drugą szansę.
I jak dotąd mama wciąż trwa u jego boku.
W ciągu kolejnych trzech tygodni młode przytyje o 68 kilogramów.
Wtedy wszystko się odmieni.
Któregoś dnia mała mirunga dozna po pobudce wstrząsu.
Mama zniknęła.
Oddawszy z mlekiem niemal połowę masy ciała,
musiała wrócić do oceanu, by znaleźć pożywienie.
Malec nie może ruszyć za nią, bo nie umie pływać.
Musi znaleźć bezpieczne miejsce do nauki.
Ale łatwo się...
rozprasza.
Przełomową chwilą dla każdej młodej mirungi
jest pierwszy kontakt
z wodą.
Przy wejściu następuje nadzwyczajna reakcja.
Młode wstrzymuje oddech.
Rytm serca zwalnia.
Krew odpływa do mózgu.
To pierwszy krok podczas podróży malca,
dzięki której zostanie pełnoprawnym ssakiem morskim.
Ale wciąż musi sporo się nauczyć.
Po miesiącu ćwiczeń na płyciźnie z innymi młodymi
jest gotów po raz pierwszy wejść do oceanu.
W ciągu kolejnych kilku lat
nauczy się wstrzymywać oddech na ponad dwie godziny
i nurkować na głębokość ponad 1800 metrów.
Pewnego dnia wróci na te brzegi
jako największa i najsilniejsza mirunga naszych oceanów.
Od Georgii Południowej prąd przyspiesza i przenosi
140 milionów metrów sześciennych wody na sekundę.
Dzięki silnym wiatrom i ruchowi obrotowemu Ziemi
staje się najpotężniejszym ruchem wody na planecie.
To gigantyczna bariera oddzielająca inne oceany.
W jej centrum znajduje się odizolowany od reszty świata kontynent.
Antarktyda.
Ponad 13 milionów kilometrów kwadratowych zamarzniętego pustkowia.
Sporo ogromnych lodowców tego kontynentu rozciąga się poza ląd,
tworząc na powierzchni oceanu lodowce szelfowe.
W miejscu najdalej wysuniętym na południe prąd wpływa pod Lodowiec Szelfowy Rossa,
który jest większy od Kalifornii.
Lód ma tu grubość ponad 240 metrów.
A mimo to, tam, gdzie płynie prąd,
jest i życie.
Bezkręgowce żyją tu,
jak nam się wydaje, w niezmienionej postaci od milionów lat.
Wszystkie domagają się posiłku.
Łącznie z „morskim pająkiem” — kikutnicą.
Ma rozmiary talerza do obiadu
i prawdopodobnie nie jadła od kilku miesięcy.
Jest tu tyle konkurencji,
że sytuacja raczej nieprędko się zmieni.
Kikutnicy potrzebne miejsce,
w którym będzie mieć przewagę.
Takie, w którym woda jest tak zimna, że bliska zamarznięcia.
W którym kryształki lodu rozrastają się na każdej powierzchni, jakiej dotkną,
tworząc lodowe jaskinie.
Ich piękno kamufluje zagrożenie.
Każde stworzenie, które dotknie tu lodu,
może utknąć.
Zagrożenie to
stanowi niewolną od ryzyka okazję
dla kikutnicy.
Ma ona długie, patykowate nogi.
Chodzi na ich czubkach po lodzie,
uważając, by w nim nie ugrzęznąć...
i wciąga meduzę na obiadek.
Po co pajęcza sieć, skoro ma się lodową jaskinię?
Mroźne warunki zapewnia Antarktyczny Prąd Okołobiegunowy,
który niczym zamrażalnik utrzymuje chłód.
Gdy nastaje zima,
powierzchnia oceanu wokół Antarktydy staje się ogromną taflą lodu.
Pokrywa ponad 18 milionów kilometrów kwadratowych
i stanowi idealną osłonę
dla jednego z najważniejszych gatunków w Oceanie Południowym.
Ma on nad pozostałymi ogromną moc.
Kryl antarktyczny.
Biliony tych maleńkich, podobnych do krewetek skorupiaków
odżywiają się glonami rosnącymi pod pokrywą lodową.
Ich łączna waga wynosi ponad 400 milionów ton.
Żadne dzikie zwierzę nie ma tak ogromnej masy.
Gdy nadchodzi lato, lód topnieje
i łowcy krylu
wkraczają do akcji.
Miejscowe pingwiny białobrewe.
Wieloryby, które przebyły tysiące kilometrów.
To wielka coroczna uczta.
Potem nadchodzi zima, wieloryby odpływają,
a morze znów zamarza.
Zostają tylko najbardziej wytrzymali.
Kto mówił, że to nieloty?
Pingwiny cesarskie.
Po dwóch tygodniach na morzu
rodzice muszą wrócić do swych piskląt,
które czekają na grubszym lodzie kilka kilometrów dalej.
Mimo że pingwiny zaliczyły imponującą przeprawę przez wodę,
szybko przerzucają się na ląd.
Wszystkie mają odpowiedni sprzęt, by przetrwać w skrajnych warunkach.
Gruba warstwa tłuszczu chroni przed zimnem.
Wodoodporne upierzenie zapewnia suchość.
Nawet nogi pokryte są piórami.
Ewolucja pomogła pingwinom się przystosować,
dzięki czemu surowy ocean im niestraszny.
Są już niemal w domu,
gdy coś niespodziewanego
nagle je zatrzymuje.
Życie każdego pingwina cesarskiego jest zależne od obecności pokrywy lodowej.
I choć małe pęknięcie nam wydaje się nieszkodliwe,
dla nich to zapowiedź przerażającej zmiany.
Słusznie się martwią, choć może nie wiedzą do końca dlaczego.
Kryzys klimatyczny dotarł
do najbardziej odizolowanego regionu oceanów.
Świat pingwinów dziesiątkują rekordowe fale upałów.
Temperatura wzrasta nawet o 28 stopni.
Jeśli lód stopnieje,
pisklęta, które nie wykształciły wodoodpornego upierzenia,
utopią się.
W wielu koloniach lód już stopniał przedwcześnie,
doprowadzając do śmierci dziesiątek tysięcy piskląt.
Dla tych niezwykle wytrzymałych zwierząt
to może być najtrudniejsze wyzwanie w historii.
Naukowcy boją się, że jeśli klimat będzie się ocieplać,
pod koniec stulecia na Oceanie Południowym nie będzie już pingwinów cesarskich.
Prąd kontynuuje swą podróż.
Jego ścieżkę zwęża Półwysep Antarktyczny.
Silne wiatry i prądy sprawiają tu, że woda z głębin wypływa na powierzchnię.
Woda ta, która pochodzi z Pacyfiku i Atlantyku,
jeszcze nigdy nie była tak ciepła.
Wypływając, otwiera tajne przejście
i pozwala ciepłu przeniknąć do Prądu Okołobiegunowego,
przyspieszając topnienie lodu.
Po takim przełamaniu obrony
lata stały się tu tak ciepłe, że pokrywy lodowej wokół półwyspu
jest coraz mniej.
To największy ubytek lodu, jaki zanotowano.
Kryl nie może już odżywiać się pod lodem, więc większość opuściła te wody.
Razem ze zwierzętami, które na nim polegają.
Ostatnie fragmenty lodu morskiego skrywają się głęboko we fiordach.
Kurczowo trzyma się ich zależne od lodu stworzenie,
które nie podda się bez walki.
Krabojad foczy.
Ten nieustępliwy młodzieniec to prawdziwy twardziel.
I wojownik.
Dowodzą tego jego blizny.
Urodził się na lodzie morskim i nigdy nie postawił płetwy na lądzie.
Ostatnio jednak
jego świat zmienił się
nie do poznania.
Znalazł jeden z ostatnich kawałków lodu, na których może się położyć.
Dołącza do niego inny osobnik z rodziny fokowatych,
weddelka antarktyczna, która również szuka schronienia.
Zatoka jest wyjątkowo cicha.
Orki.
Antarktyczne zabójcze walenie.
To nie są zwykłe orki.
Polują na foki.
Zabezpieczyły wszystkie drogi ucieczki.
Dla fok lód morski jest niczym tratwa ratunkowa.
Na szczęście ostre krawędzie kry
uniemożliwiają orkom, które mają cienką skórę,
za bardzo się zbliżyć.
Póki foki zostaną na „tratwie”, będą bezpieczne.
Ale gromada orek...
donikąd się nie wybiera.
Współpracując, wykorzystują swą siłę i tworzą wielką falę dziobową.
Krabojad wchodzi z powrotem na krę,
a weddelka wlecze się za nim.
Ale drapieżniki
ledwo zaczęły.
Weddelka, wolniejsza i tłustsza,
to łatwiejszy cel.
W przeciwieństwie do krabojadów
weddelki nie są urodzonymi wojowniczkami.
To dla weddelki szybka śmierć.
Ale łowy...
wciąż trwają.
Orki z trudem znajdują dość pożywienia.
Waleczny krabojad
nie jest ich wymarzoną ofiarą.
Ale nie ma tu dużo lodu,
więc nie będą wybredne.
Przegrupowują się,
a krabojad korzysta z okazji do ucieczki.
Kra zablokowana między dwiema innymi chroni go przed atakiem orek.
Ale walenie wykazują się niebywałą inteligencją taktyczną.
Zaczynają odblokowywać krę.
Większy kawałek lodu powinien położyć temu kres.
Ale drapieżniki nie skończyły.
Wywołując fale podpowierzchniowe,
rozbijają lód na kawałki.
Teraz atakują od dołu.
Chcą przewrócić krę.
Ale krabojad się nie poddaje.
Jednak choć stara się, jak może,
nie jest w stanie zgubić orek.
W końcu już nie ma dokąd uciec.
Po czterech godzinach ciągłego ataku
jest zupełnie wykończony.
Ale fale są coraz mniejsze.
I słabsze.
Orki też są wyczerpane.
„Wygrałeś”.
Orki odpływają ku niepewnej przyszłości.
Takich wykorzystujących fale orek istnieje na świecie tylko 100.
Wraz z ubytkiem pokrywy lodowej, maleją ich szanse.
Jeśli orki stracą możliwość polowania w ten sposób,
my także je stracimy.
Wszystkie stworzenia na Antarktydzie są zależne od zamarzania morza.
Nawet głęboko pod powierzchnią.
Z każdym rokiem, gdy woda się ochładza,
jej 250 bilionów ton płynie z powierzchni ku głębinom,
zabierając ze sobą prąd oceaniczny.
Na głębokości 914 metrów ciemność, chłód i wysokie ciśnienie
zwalniają tempo życia.
Tutaj, na samym dnie Oceanu Południowego,
znaleźć można najstarsze zwierzęta na Ziemi.
Ta gąbka narodziła się jeszcze zanim zbudowano piramidy.
Gatunek ten żyje nawet 15 000 lat.
Ocean Południowy to miejsce narodzin niezliczonych stworzeń głębinowych.
Płynąc wraz z prądem, rozprzestrzeniły się poza Antarktydą.
Dzisiaj te cudaczne i cudowne zwierzęta
można spotkać w głębinach każdego oceanu.
Okazuje się, że dzięki globalnemu prądowi oceanicznemu
Ocean Południowy łączy się z resztą bardziej,
niż nam się zdawało.
To bijące serce naszej planety,
które wypompowuje zimną wodę z głębin, wprawiając w ruch globalny prąd oceaniczny
i posyłając go w długą na 121 000 kilometrów podróż po oceanach.
Tworzy w ten sposób jeden połączony akwen,
nasz Wszechocean.
Ponieważ prąd łączy ze sobą wszystkie oceany,
to, co zrobimy w jednym miejscu,
ma wpływ na życie stworzeń na całym świecie.
Śmieci niesione przez prąd mogą trafić na drugi kraniec planety.
Z powodu naszych działań, oceany są najcieplejsze w historii.
Prąd roznosi to ciepło po całym świecie, więc populacje ryb przemieszczają się,
co utrudnia ich ochronę.
Topnienie lodu przyspiesza,
co może zagrozić przyszłości samego prądu oceanicznego.
A bez niego
pogoda stanie się jeszcze bardziej gwałtowna.
Jeśli nie zadbamy o stan oceanów,
nie będą utrzymywać nas przy życiu.
Ale tutaj, na Oceanie Południowym,
pokazaliśmy, że potrafimy działać, gdy jest to konieczne.
Dowodzi tego waleń południowy.
Polowaliśmy na ten gatunek,
aż zostało niespełna 100 samic zdolnych do rozrodu.
Ale w ostatniej chwili państwa całego świata połączyły działania,
by chronić wieloryby.
Udało się odratować walenie południowe.
Dziś tysiące tych morskich ssaków płyną z Antarktydy
na gody u południowych wybrzeży Australii.
To dowód na to, że jeśli damy życiu w oceanach szansę,
rozkwitnie na nowo.
A skoro potrafimy ocalić gatunek
od wymarcia,
to na pewno możemy razem sprawić,
by nasze oceany wróciły do właściwego stanu.
Coraz więcej osób podejmuje różne działania.
Zbieramy śmieci.
Zobowiązujemy się ograniczyć emisje.
Chronimy gatunki
i ich domy.
Jeśli przystąpimy do działań teraz, to wciąż zdołamy
uzdrowić nasz wielki Wszechocean.
Napisy: Krzysztof Bożejewicz