NETFLIX-EN TELESAIL DOKUMENTAL BAT
WILD SPACE-REN EKOIZPEN BAT
FREEBORNE MEDIA ETA HIGHER GROUND-EKIN BATERA EGINDAKOA
Gure ozeanorik urrunenean...
BARACK OBAMAK KONTATUA
...kontinente hurbilenetik mila kilometro baino gehiagora.
Zavodoski uhartea.
Sumendi-erupzioak pairatzeaz gain,
landaretza urria
eta ekaitz latzak ditu.
Hala ere, bi milioi pinguino papozuri baino gehiagoren etxea da.
Han daude inguruko urek
planetako arrantzarik onena ematen dietelako.
Gazte horiek helduei esker elikatzera ohituta daude.
Gurasoak dira erronkari aurre egiten diotenak, alegia.
Ama pinguino papozuri horrek
krill asko darama bere txorikumeentzat.
Baina oztopo bati aurre egin behar dio.
Uhartea inguratzen duten labarrek etxea gotorleku bihurtzen dute.
Nahikoa zaila da jaistea.
Nola igoko da?
Labarretan gora eskala lezake.
Agian, irtenbidea ez da ozeanoaren aurka borrokatzea,
uretan nabigatzea baizik.
Korrontea aprobetxatzea.
Baina korrontea bi norabidetan mugitzen da.
Ur biziak gogorrak dira.
Bere txorikumeei janaria eraman ahal izateko,
uhala lotu beharko du
eta prestatu
olaturik handienean nabigatzeko.
Lortu du!
Orain azken erronka dator,
kilometro eta erdiko eskalada, sumendi aktiboan zehar.
Horrela entregatuko du janari preziatua.
Bizirauteko bezain indartsua den edonor, pinguinoak bezalaxe, sarituak izango dira
ozeano isolatu horretan.
OZEANO AUSTRALA
Ozeano horrek erabat inguratzen du Antartika.
Planetako ur hotzenen etxea da.
Han, neguak -46 Celsius gradukoak dira
eta haizeak 320km orduko baino gehiagokoak.
Korronte ozeaniko globala indartsuagoa da ozeano horretan,
eta ezkutuan dauden munduak babesten ditu.
Ozeano Australaren mugetan Hego Australiako kostaldea dago.
Ur hotz horiek aparteko espezieen bizileku dira.
Espezie horiek ez dira beste inon aurkitzen.
Itsaso zabalean bizi da eskudun arraina deritzona.
Ibiltzea, eta ez igeri egitea, nahiago duen arrain gutxienetarikoa da.
Eskudun arrain pikardatua arrainik arraroenetako bat da.
3000 baino gutxiago daude munduan,
eta horrek preziatu bihurtzen du babesten ari den hori.
Arrautzak errun ditu posible duen leku bakarrean,
aszidia batean.
Itsasondotik altxatzen badira ere, korrontearen aurka ainguratuta daude.
Baina horrek auzotar gosetiak erakartzen ditu.
Zorionez bere ondorengoentzat,
ama indartsua da.
Isatsa astintzen du
karramarro ermitauak uxatzeko.
Itsas bare erraldoiei hozka egiten die haiek erretiratu arte.
Konponbide bat du inbaditzaile bakoitzarentzat.
Baina etsai berezi bat du.
Itsas izar izugarria, hamar aldiz gehiago pisatzen duena.
Bere ehunka oinetako bakoitzak sentitu,
dastatu eta usaindu egiten du.
Eta arrautzen lurrina antzeman du, noski.
Hozka egitea eta bultza egitea alferrik izango da oraingoan.
Geldiezina da.
Baina ezin du amore eman.
Hortaz, erabaki arriskutsu bat hartzen du.
Bere burua eskainiko du,
izar hori arrautzetatik urruntzeko ahaleginean.
Sakrifizio ohoragarria dirudi.
Baina, orduan,
ihes egiten du.
Bera bezalako ama erresilienteei esker,
eskudun arrain pikardatuak bizirauteko aukera du.
Ozeano Australean, edozer egin behar da bizirik irauteko.
Zenbat eta hegoalderago, orduan eta bortitzagoa ozeanoa.
Korronte handia zirkuluan dabil Ozeano Australaren inguruan.
Biraka dabilen ur horma horrek
lau kilometroko sakonera eta 1600 kilometroko zabalera du.
Itsaslaster Zirkunpolar Antartikoa deitzen zaio.
Ibilbide horretan
Hegoaldeko Georgiak daude,
munduko uharterik urrunenetako bat.
Udaberriko aste gutxi batzuetan,
animaliez josita egoten da.
Hantxe, kostaldeko faunaren dentsitatea bakarra da munduan.
Ugaltzeko garaia denez,
hondartzako txoko guztietan izaki erraldoiak daude.
Itsas elefanteak,
beren ugalketa-eskubideengatik borrokatzeko prest.
Sei metro luze eta 3625 kilo artekoak izan daitezke.
Liskarti horiek handiak eta gaiztoak dira.
Baina taldeko gogorrena ere gaztea izan zen behin.
Duela ordu gutxi jaiotako kume bat.
Erronka askori aurre egin beharko die erraldoi bihurtu bitartean.
Lehenik, bere larru jaioberria amaren esnearekin bete beharko du.
Lehiaketa duelako.
Hegoaldeko marikaka antartikoa.
Ez du inolako arazorik kume batengandik lapurtzeko.
Marikaka antartikoak helburu errazago bat bilatuko du.
Eta kumeak zerbait garrantzitsua ikasi du.
Amarengandik hurbil geratu.
Bere hurrengo proba ez da erraza izango.
Hondartza animaliez gainezka dagoenez, tentsioa gero eta nabarmenagoa da.
Ar erraldoiak ez dira geldituko beren lurraldeak defendatu arte.
Ez zaie axola zehar-kalteak eragitea.
Zanpatua izatea jaioberrien lehen heriotza-arrazoia da.
Baina gaur, kume horrek beste aukera bat du.
Oraingoz, ama ez da bere albotik urrundu.
Hurrengo hiru asteetan, ia 70 kilo gizenduko da.
Orduan etorriko dira aldaketak.
Egun batean, sekulako shockarekin esnatuko da.
Ama ez dago.
Amaren pisuaren erdia esnetan duenez,
ozeanora itzuli da hura, elikatu ahal izateko.
Eta ezin dio jarraitu, igeri egiten ez dakielako.
Leku seguru batean ikasi behar du.
Baina erraz... distraitzen da.
Unerik kritikoena itsas elefante kume bakoitzarentzat
urarekin duten lehen kontaktua da.
Sartzean, ezohiko erreakzioa gertatzen da.
Arnasari eusten dio.
Bihotz-maiztasuna murrizten zaio.
Bere odola garunera bideratzen da.
Bidaiaren lehen urratsa da,
itsas ugaztun bihurtzekoa.
Baina oraindik asko du ikasteko.
Bera bezalako beste gazteekin sakonera gutxiko uretan jardun ondoren,
ozeanoan sartzeko prest dago lehen aldiz.
Datozen urtetan,
arnasari bi ordu baino gehiagoz eusten ikasiko du,
baita 1800 metroko uretan murgiltzen ere.
Eta egun batean, kostaldera itzuliko da,
gure ozeanoetako fokarik handiena eta indartsuena gisa.
Hegoaldeko Georgietatik,
korronte handia ia 150 milioi metro kubikotan hedatzen da.
Haize bortitzei eta planetaren errotazioari esker,
ur mugimendu indartsuena bihurtzen da.
Hesi erraldoia da beste ozeanoekiko.
Eta erdi-erdian kontinente isolatuena aurki daiteke.
Antartika.
Ia 13 milioi kilometro karratuko eremu basati izoztua.
Kontinenteko glaziarretako asko lurrean zehar hedatzen dira,
ozeanoan izotz xafla flotagarriak sortu bitartean.
Ozeanoaren hego urrunean,
korrontea bortitz mugitzen da Ross izotz hesiaren azpian.
Hori Kalifornia baino handiagoa da.
Izotza 250 metro zabal izan daiteke.
Hala ere, korrontea dabilen tokian,
bizitzarako lekua dago.
Ornogabeak milioika urtez egon dira hemen, itxuraz aldatu gabe.
Hurrengo otorduaren zain daude,
Antartikoko itsas-armiarma barne.
Plater baten tamainakoa da,
eta askok ez dute hilabetetan jan.
Hainbeste lehiaketarekin,
ez dirudi egoera laster aldatuko denik.
Abantailaz jokatzeko leku bat aurkitu behar du.
Ur hotz-hotza dagoen leku bat, izozteko zorian.
Izotz-kristalak edozein azaleratan hazten diren leku bat, alegia.
Non izotz-leizeak sortzen duten.
Ederrak bezain arriskutsuak dira,
izotza ukitzen duen edozein izaki
harrapatua geratuko baita.
Baina arrisku hori aukera bat izango da
itsas-armiarmarentzat.
Bere hanka luzeekin,
oin-puntetan mugituko da,
kontu handiarekin, izotzak harrapa ez dezan.
Orduan, bere afari likatsua irentsiko du.
Sarea ez da beharrezkoa izotz-leizea erabil daitekeenean.
Muturreko baldintza horiek mantentzen dira Itsaslaster Zirkunpolarrari esker.
Horrek hozkailuaren lana egin eta hotza harrapatzen du.
Neguaren jaitsierarekin,
Antartikaren inguruko azalera ozeanikoa izotz solido bihurtzen da.
18 milioi kilometro karratu baino handiagoa da.
Ozeano Australeko espezie nagusientzako leku ezin hobea.
Espezie horien artean, batek botere imajinaezinak ditu.
Krill antartikoa.
Trilioika krustazeo ñimiño, otarrain itxurakoak,
izotzaren azpian hazten diren algez elikatzen dira.
Uste denez, beren pisu konbinatua 400 milioi tonakoa izan daiteke.
Animalia masarik handiena da.
Udarekin batera izotzaren urtzea dator,
eta krill ehiztariak zonara gerturatzen dira.
Papua pinguinoak, bertokoak.
Milaka kilometro egin dituzten baleak.
Urteroko oturuntza da.
Negua itzuli eta baleak joaten direnean, itsasoa izoztu egiten da berriro.
Erresilienteenak bakarrik geratzen dira.
Nork esan du ezin zutela hegan egin?
Pinguino enperadoreak.
Bi astez itsasoan igaro ondoren,
gurasoek txorikumeengana itzuli behar dute.
Zain dituzte izotzetan, kilometro batzuetara.
Igeri egin berri duten arren,
ezin hobeki mugitzen dira lurrean.
Muturreko baldintzetan bizirauteko behar duten guztia daukate.
Gantz lodiak hotzetik babesten ditu.
Lumajeak ura uxatu eta lehor mantentzen ditu.
Hankak ere lumaz estalita dituzte.
Ozeano desafiatzaileenean bizirauteko aukera eman dien eboluzioa da hori.
Ia etxera heldu dira, onik eta osorik,
ustekabeko zerbaitek
dena pausatzen duenean.
Pinguino horien guztien bizitza itsaso izoztuaren araberakoa da.
Arrakala bakoitza kaltegabea dirudien arren,
aldaketa beldurgarri baten abisua da.
Zergatik ez dakiten arren, kezkatuta egoteko arrazoiak dituzte.
Krisi klimatikoa gure ozeanorik isolatuenera iritsi da.
Inoiz ez bezalako bero-kolpeak jasaten ari da pinguinoen mundua,
tenperaturak normalean baino 27 gradu handiagoak baitira.
Itsaso izoztua urtzen bada txorikumeek lumajea garatu aurretik,
ito egingo dira.
Kolonia askok izotza behar baino lehenago galdu dute.
Eta horrek milaka txorikume hil ditu.
Naturako izaki erresistenteenentzat,
erronkarik zailena izan daiteke.
Beroaldiak aurrera egitea zientzialarien kezka handia da,
mende amaierara iristen garenean, pinguino enperadoreak gal ditzakegu-eta.
Korronteak aurrera jarraitu bitartean,
bidea estutu egiten da Antartikako penintsulan barrena,
non haize zakarrek eta korronte gogorrek
sakonera handieneko urak lurrazalera mugitzen duten.
Ozeano Barean eta Atlantikoan sortutako ur hori inoiz baino beroagoa da.
Iturburu hori sarrera sekretua da,
eta Itsaslaster Zirkunpolarrean beroa infiltratzea ahalbidetzeaz gain,
izotza urtzen laguntzen du.
Defentsak pitzatuta,
udak hain dira biziak, non penintsularen inguruko izotza
gero eta urriagoa den.
Izotzaren galera gero eta errekor gehiago hausten ari da.
Ur azpian elikatzeko modurik gabe,
krillaren gehiengoak ur horiek utzi ditu,
beren baitan dauden beste animalia askok bezala.
Geratzen den izotz apurra fiordoek babesten dute oraindik.
Bertan, izotzaren mende dagoen izaki bat dago.
Eta ez du amorerik emango borrokatu gabe.
Foka karramarro jalea.
Ar hori gaztea eta sendoa da.
Borrokalaria.
Hori frogatzeko orbainak ditu.
Ozeano izoztuan jaio zen eta ez da inoiz lur idorrera menturatu.
Baina, azkenaldian,
ez du bere mundua errekonozitzen.
Geratzen diren izotz-puska gutxietako bat aurkitu du.
Beste foka mota bat du berarekin.
Weddell foka,
babes bila dabilena.
Badia lasaiegia dago.
Orkak.
Antartikako balea hiltzaileak.
Ez dira edozein orka mota, baina.
Itsas ehiztariak dira
eta irteera guztiak kontrolpean dituzte.
Fokentzat izotza almadia bat da.
Zorionez, izotzaren ertz zorrotzek
ez diete orkei, beren azal finarekin,
gehiegi hurbiltzen uzten.
Izotzetan dauden bitartean, seguru egongo dira.
Baina orkek ez dute alde egiteko asmorik.
Elkarrekin lan eginez, olatu bakar eta handi bat sortzen dute.
Karramarro jalea azkar itzultzen da izotzera,
eta Weddell foka hurbiletik jarraitzen dio.
Baina orkak
ehizan hasi berriak dira.
Weddell foka, motelagoa denez eta gantz gehiago duenez,
helburu errazena da.
Karramarro jalea ez bezala,
ez dira borroka-sen berarekin jaiotzen.
Weddell fokak heriotza azkarra du.
Baina ehiza
ez da amaitu.
Orkek zailtasunak dituzte janari nahikoa aurkitzeko.
Foka kementsu hori
ez da bere lehen aukera.
Baina hain izotz gutxirekin,
konformatu beharko dute.
Elkartu bitartean,
foka ihes egiten saiatzen da.
Izotzak, beste bi zatiren artean trabatua, erasotik babesten du.
Bere adimen taktikoaren erakustaldi ikusgarri batean,
orkek izotza mugitzen dute.
Zati handiago horrek jazarpena amaitu beharko luke.
Baina orkek ez dute amaitu oraindik.
Ur azpian dauden olatuak erabiltzen dituzte
geratzen den izotza apurtzeko.
Behetik
izotza iraultzen saiatuko dira.
Karramarro jaleari indarra geratzen zaio.
Tamalez, saiatu arren,
ezin ditu gainetik kendu.
Ez dago ihes egiteko beste lekurik.
Ordu luzez jazarria izan ondoren,
neka eginda dago.
Olatuak txikiagoak egiten dira.
Ez dira lehen bezain biziak.
Orkek ere nekea sentitzen dute.
Irabazi duzu.
Alde egiten dute, etorkizun zalantzagarri baterantz.
Ehiztari aditu horietako ehun ale baino ez dira geratzen munduan.
Izotzaren urtzearekin batera, bizirauteko aukerak ere murriztu zaizkie.
Ehizarako gaitasun hori galduz gero,
guk ere haiek galduko ditugu.
Antartikoko animalien bizitza itsasoaren izoztearen mende dago.
Gainazaletik haratago ere bai.
Urtero, hozten duenean,
250 trilioi tona ur hondoratu
eta korronte handiarekin bat egiten du.
900 metrotik gorako sakoneran, iluntasunak, izotzak eta presio handiak
bizitzaren erritmoa zailtzen dute.
Hemen, Ozeano Australaren sakonean,
Lurreko animaliarik zaharrena dago.
Belaki bolkaniko hori bizirik zegoen piramideak eraiki aurretik ere.
Izan ere, 15 000 urtez bizi daitezke.
Ozeano Australa sakoneko izaki kontaezinen jaiolekua da.
Korronte handiari esker, izaki horiek Antartikara hedatu dira.
Beraz, gaur egun,
bitxikeria eta edertasuna
ozeano guztien sakonera iritsi dira.
Horrek esan nahi du, korronteari esker,
Ozeano Australa uste baino lotuago dagoela.
Planetaren bihotz da,
Korronte globalari indarra ematen dion fluxu hotza eta sakona bermatzen du,
bere 120 700 kilometroko bidean, ozeano batetik bestera.
Ozeanoak elkar konektatzen duen ur-izakia da,
gure ozeano handiaren oinarria.
Baina ozeano bakoitza konektatzen duenez,
leku batean egiten dugunak
gainontzeko ozeanoetan dagoen bizitzan eragina izango du.
Korronteak daraman zaborrak munduaren beste puntan amai dezake.
Gure ekintzak direla eta, gure ozeanoak inoiz baino beroagoak daude.
Korronteak bero hori barreiatzen duenez, arrain multzoek migratu egiten dute.
Ondorioz, babesteko zailagoak bihurtzen dira.
Izotza azkar urtzen ari denez,
kolokan dago korrontearen beraren etorkizuna.
Hura gabe,
gure klima are bortitzagoa bihur liteke.
Ozeanoen osasuna mantentzen ez badugu,
agian ez gaituzte gehiago sostengatuko.
Hantxe, Ozeano Australean,
gehien behar gaituztenean erreakziona dezakegula erakutsi dugu.
Horren adibide dugu balea australa.
Aspaldi ehizatu genituen ehun eme baino gutxiago bizirik utzi arte.
Baina, azken unean, munduko herrialdeak elkartu egin ziren
baleak defendatzeko.
Horrela, Ozeano Australeko eskubide asko berreskuratu dira.
Gaur egun, milaka balea bidaiatzen dute
Australiako hegoaldeko kostaldean ugaltzeko.
Itsas bizitzari aukera bat emanez gero, errekupera daitekeela ikusi dugu.
Desagertzear dagoen espezie bat salba badezakegu,
ziur elkarrekin lan egin dezakegula
gure ozeanoen osasuna berrezartzeko.
Gutako gehiago kausarekin bat egiten ari dira.
Hondakinak jasotzen.
Emisioak murrizten.
Espezieak babesten,
baita beren etxeak ere.
Orain erantzuten badugu,
gure ozeano handia sendatzeko ahalmena erakutsiko dugu.
Azpitituluak: Oihana Guillan Valdés