OKYANUSLARIMIZ
Bir kutup ayısı.
Dünyanın en hızlı değişen okyanusundaki en muhteşem avcı.
SESLENDİREN BARACK OBAMA
Hem denizlerin gezgini...
...hem de donmuş yüzeyinin.
Yalnız da değil.
Karınları aç iki minik afacan.
Yavruları karada doğdu
ama hayatlarının çoğunu bu donmuş okyanusta geçirecekler.
Onlara yiyecek bulmayı öğretmek de annelerinin görevi.
İlk ders, deniz buzunda gezinmeyi öğrenmek.
Kolay değil.
Buz sürekli hareket hâlinde.
En küçük yavrusu, deniz buzu okulunu
biraz erişilmesi zor buldu.
İklim krizi yüzünden
deniz buzu, annenin yavru olduğu dönemden daha ince ve daha dayanıksız.
En küçük yavru geride kalmaya başladı.
Anne de bugünlük okulu paydos ediyor.
Fazla ıslanıp yorulmadan önce onları güvenli bir yere götürmesi lazım.
Ufaklığa bu kadarı çok fazla geliyor.
Bu hızla eriyen okyanusta birçok zorlukla karşılaşacak.
Bu kadar küçük olmak hipotermiye davetiye çıkarıyor.
Tüm kutup ayısı yavrularının neredeyse yarısının
ilk doğum günlerini görememe nedenlerinden biri.
Anne bir karar vermeli.
Güçlü yavrusuna öncelik verip yiyecek aramaya devam mı edecek?
Yoksa zayıf olanın onları yavaşlatmasına izin mi verecek?
Yavrusunun haykırışlarını
görmezden gelmek imkânsız.
Zor bir gün oldu
ama minik yavru önemli bir ders öğrendi.
Asla vazgeçmemek.
Bu eriyen okyanusun geleceği şu anda yazılıyor.
Tüm okyanuslarımız içinde en hızlı değişen okyanusta
yalnızca uyum sağlayabilenler başarılı olabilecek.
ARKTİK OKYANUSU
Binlerce yıldır, Arktik donmuş bir okyanustu.
Bugün, yaptıklarımız
bir zamanlar yabancıları içeri sokmayan bu bariyeri eritiyor.
İklim krizi küresel okyanus akıntısını ısıtırken
Atlantik'ten gelen daha sıcak sular buralara sızarak
bazıları için zorluklar yaratırken diğerleri için de yeni fırsatlar sunuyor.
Büyük akıntı kuzeye yolculuğunda İzlanda'dan akıp geçiyor.
Burada olağanüstü bir deniz canlısı
Arktik Okyanusu'nun en uzak ucunda hayatın tadını çıkarıyor.
Kurt balığı.
Denizkestanelerini birer birer yutarak kuzeye doğru ilerliyor.
Ama yaz gelince yemek bulmaktan çok eş bulma derdine düşüyor.
Bir dişi kurt arayışında.
Ruh eşi o olabilir mi?
Kurt balığı erkeğine göre
bu muhteşem bir dişi.
Ama ne yazık ki çoktan yuvasını kurmuş gibi görünüyor.
Sıradakine.
Gezdiği kurt balığı yuvalarının hepsinde
dişilerin çoktan başı bağlı.
Kurt balığının dişleri sadece yemek için değil.
Hırlayarak saldırganlığını gösteriyor.
Bizim yalnız kurt...
...bu korumacı erkekle aşık atamaz.
Savaş yaraları, birçok rakibini püskürttüğünün emaresi.
Bunun yerine, doğru anı kollamalı.
Başka bir cesur bekârın ortaya çıkmasını bekliyor.
Daha büyük, daha cesur.
Bu yeni arkadaş tam da yaralı yüzlü erkeğin kalemi.
Yalnız kurt bir kenarda bekliyor.
Doğru anı kolluyor.
İki rakibinin de tükendiği anı.
İşte şimdi hamlesini yapıyor.
Yalnız dişi kurdun yanına çaktırmadan sokuluyor.
Bir hediyeyle dişinin gönlünü çeliyor.
Ama aslında dişi hepsini alt etti.
Çiftleştikten sonra hemen sırra kadem basıyor.
Yumurtalarını bırakıp âşığını sepetliyor.
Önümüzdeki yedi ay boyunca yavrularını büyütme işini ona bırakıyor.
Erkek eğer başarılı olursa
yavrularının bir kısmı büyük akıntıyla kuzeye sürüklenecek.
Arktik'in içlerine doğru hızla ilerleyen
milyonlarca ton sıcak suyla birlikte.
Bu sıcak akıntı ve değişen iklimin birleşmesi
bir zamanlar katı olan buzu sulu sepkene çeviriyor.
Mors anneler ve yavruları
bulabildikleri en büyük parçayı yüzen bir yuva olarak kullanıyorlar.
Bütün kutup hayvanları içerisinde en güçlü bağlardan birine sahipler.
Isınmak için birbirlerine sokuluyorlar.
Ama daha üç yaşında bile
bazı körpe morslar neredeyse annelerinin boyuna yetişmiş.
Bu yavru artık annesinin göz bebeği de değil.
Bu aralar pabucu dama atıldı.
Sinir bozucu küçük kardeşi doğdu.
Annesinin tüm sütünü ve sevgisini resmen emip bitiriyor.
Ne zaman annesinin dikkatini çekmeye çalışsa...
...annesi ona yüz vermiyor.
Evden ayrılmaktan başka çaresi yok.
Dişiler genellikle hayatları boyunca yuvada kalırlar.
Ama her erkek morsun annesinin kucağını bırakıp
yâren arayışına çıkması gereken bir zaman gelir.
Bu uğurda yüzlerce kilometre gitmesi gerekecek.
Her ergenin yaşıtı arkadaşlara ihtiyacı vardır.
Sonunda.
Çoğunlukla genç, evden kovulmuş erkeklerden oluşan bir grup.
Sadece erkeklere özel bir plaj kulübü kurmuşlar.
Onu içlerine alırlarsa tabii.
Kötü kokulu...
...şamatalı bir ortam.
İçeri girebilmek için giriş testini geçmek gerekiyor.
Ortadaki en sıcak noktayı kapmak için
bu bol dişli ve yağlı kalabalığı yarıp geçmenin bir yolunu bulmalı.
Bu ufaklık için yer var mı?
Dikkatlerini dağıtma zamanı.
Onları gaza getirmek uzun sürmüyor.
Kalabalığı itip kakarak ilerleyebilecek kadar iri değil.
Ama yine de kalabalığın üstünden süzülebilecek kadar küçük.
Nihayet, kendine iyi bir yer bulabildi.
Bu koca vahşi hayvanların da özünde pamuk gibi olduğunu keşfetti.
Ona ihtiyaç duyduğu yârenliği fazlasıyla veriyorlar.
Erkek morsların bu plaj partilerinde keyifleri yerinde görünüyor.
Ama anneler ve yavruları
değişen Arktik'e uyum sağlamakta zorlanabilirler.
Yuvaları için ihtiyaç duydukları deniz buzu
gittikçe daha dayanıksız hâle geliyor.
İklim krizinden dolayı,
geçtiğimiz 40 yılda Arktik yaz deniz buzunun yarısı yok oldu.
Kalan kısmın çoğu da
akıntının, rüzgârın ve gelgitin insafında okyanus boyunca sürükleniyor.
Donmuş yüzeyin altında, büyük akıntı akmaya devam ediyor.
Beraberinde de hassas görünen yaşam formlarını taşıyor.
Yüzen bir deniz sümüklü böceği.
"Deniz meleği" olarak da biliniyor.
Yarı saydam gövdesi parlayan küçük organlarını açığa vuruyor.
Hemen yanında ise...
...bir taraklı, ışığı kırarak acayip renklere dönüştürüyor.
Değişen deniz sıcaklıklarına karşı şaşırtıcı derecede dirençli.
Son bilimsel gelişmeler, taraklıların aslında
bugünkü deniz canlılarının en eski atası olduğunu ortaya koyuyor.
500 milyon yıldan uzun süredir,
okyanusumuzun en metanetli canlıları oldular.
Ama hızla yaşanan değişim karşısında
Arktik sakinlerinin çoğu bu kadar dirençli değiller.
Kuzey Kutup Dairesi'nin 800 kilometre kuzeyindeki bu donmuş göl
bir sırrı saklıyor.
Alp alabalıkları buz tarafından hapsedilmiş hâlde.
Hem tatlı hem de tuzlu suda hayatta kalmak üzere evrimleşmişler.
İkisi arasında hareket ederken zamanlamayı doğru yapmak
tam bir ölüm kalım meselesi.
Burası Arktik Okyanusu'ndan daha sıcak,
o yüzden yüzlerce alabalık kışı gölde geçirdi.
Ama burada yiyecek çok az.
10 aylık uzun bir oruçtan sonra, karınları zil çalıyor.
Zayıf ve aç alabalıklar buzdan duvara doğru diziliyor.
Sıcaklığın yükselmesini bekliyorlar.
Böylece bent kapakları açılacak ve yaz beslenme alanlarına gidecekler.
Kendilerini tuzlu suya dönüş için hazırlıyorlar.
En sonunda...
...nehir akmaya başlıyor.
Göllerini tekrar okyanusa bağlıyor.
Alabalıklar denize ulaşıyor.
Ama zayıf hâlde olduklarından soğuk onları yavaşlatıyor.
Birkaç gün boyunca saldırıya açık olacaklar.
Martılar yemek zilini çalıyor.
Suşi siparişleri hazırlanıyor.
Alabalıklar hazır gıda sayılabilir.
Ama yine de yakalaması şaşırtıcı derecede zor.
Hiçbir fırsatı kaçırma lüksünüzün olmadığı bir okyanusta...
...bu âdeta bir ziyafet şansı.
Sağ kurtulan alabalıklar kendini nehir ağzının ötesine atıyorlar
ve orada yolları çok daha büyük bir avcıyla kesişiyor.
Denizgergedanları, denizlerin tek boynuzluları.
Erkeklerinin boynuzumsu kesici dişleri üç metreye ulaşabiliyor.
Bu dişlerde milyonlarca sinir ucu bulunuyor.
Hâlâ tüm kullanım alanları keşfedilmiş değil.
Nokta atışı bir hassasiyetle bir alabalığı sürüden ayırıyor.
Ama dişini saplamaya çalışmıyor.
Onu sersemletmeye çalışıyor.
Israrı nihayet sonuç veriyor.
İlk kez bir denizgergedanı
dişini kullanarak alp alabalığı avlarken görüntülendi.
Yalnız da değil.
Diğer erkekler de aynı tekniği kullanıyor.
Tüm denizgergedanları böyle mi avlanıyor, henüz bilmiyoruz.
Ya da belki yalnızca gördüğümüz bu grup
bu kısa süreli mevsimsel bolluktan faydalanmayı öğrenmiştir.
Ama bu talih kuşu buralarda fazla uzun kalmayabilir.
İklim krizi, bazı kıyı nehirlerini 21 derecenin üstüne kadar ısıtıyor.
Alp alabalıkları bu sınırın üzerinde hayatta kalamazlar.
Bu hassas yaşam ağı tehlike altında.
Daha tam anlamıyla idrak etme şansı bulamadan
bu muhteşem Arktik manzarasını kaybedebiliriz.
Isınan okyanus akıntısının en çok etkilediği yer olan
Yüksek Arktik'teki takımadaların çevresine gidiyoruz.
Svalbard.
Svalbard'ın iklimi
Dünya ortalamasından altı kat daha hızlı ısınıyor.
Çevredeki bu değişiklik aç bir kutup ayısının işini zorlaştırıyor.
Buz üzerinde gidemediği için
sonraki öğününü bulmaya yüzerek gitmek zorunda.
Sakallı fok.
Arktik'teki en büyük ve en etli fok.
Mükemmel bir hedef.
Ayılar ve foklar nesiller boyunca buz üzerinde kedi fare oyunu oynadılar.
Ama buzlar eridikçe...
...kurallar da değişiyor.
Avına, sudan gizlice çıkarak yaklaşma sanatında ustalaşmaya çalışıyor.
Başarılı olmak için daha sinsi bir şekilde yaklaşması gerek.
"Görünmüyorum ki."
Ama şöyle bir göz atmadan da duramıyor.
Şimdi de takip edilen, takip edene dönüşüyor.
Arkanda!
Fok, saldırganının bu işi beceremediğini gösteriyor.
Devam etme vakti.
Yetenekleri teste tabi tutuluyor.
Bu sefer aralarında 200 metreye yakın açık deniz var.
Saklanacak bir yer de yok.
Burada gizlenebilmesi için
tamamen görünmez olmak zorunda.
Yine şansı yaver gitmedi.
Kutup ayılarının bu yeni, daha sıcak dünyada başarılı olabilmek için
bu av stratejisini mükemmelleştirmeleri gerek.
Deniz buzunun küçülmesi buzun gediklilerini zorluyor olabilir.
Ama mevsimsel yaz erimesi
Arktik'in zenginlikleri için gelen göçmen deniz kuşlarının
tam da ihtiyacı olan şey.
İnce gagalı dalıcımartı.
Kuzeyin penguenleri.
Sudaki ustalıkları da gökyüzündekiyle yarışır.
Küçük ama güçlü kanatları 200 metreye dalabilmelerini sağlıyor.
Diğer tüm uçan kuşlardan daha derine.
Beslenme alanlarından 150 metre yukarıdaki kayalıklarda...
...bu küçük deniz kuşunun
kanatları henüz suya değmedi.
Buradaki en büyük dalıcımartı kolonilerinden birinde.
100.000'den fazla nüfusa sahip ciyak ciyak bir şehir.
Ama hepsi de hayata aynı şekilde başlamıyor.
Bu dişi, bu apartmanın en üst katında doğdu.
Aile kurmak için tehlikeli bir yer gibi görünebilir...
...ama o lüks içinde yaşıyor.
Babasının kuş tüyü yorganının altında avcılardan saklanıyor.
Annesi her gün yemeğini onun çatı katı dairesine kadar getiriyor.
Dairenin kendine ait bir tuvaleti de var.
Alt kattaki komşuları ise sefalet içinde yaşıyorlar.
Bu seçkin yavru şimdiye kadar
kendi kayasının rahatlığından hiç dışarı çıkmadı.
Ama üç haftalık oldu,
artık kendi kanatlarıyla uçmasının vakti geldi.
Denizdeki yetişkinlere katılmalı.
Koloninin yakınındaki yiyecekler azalıyor.
Aşağı inmek, küçük hayatının en büyük mücadelesi olacak.
Henüz uçamıyor.
Suya ulaşmanın tek yolu da atlamak.
Okyanusu yarım metre dahi olsa ıskalarsa...
...aşağıdaki kayalara çarpar.
Altta diğer yavrular da atlamaya hazırlanıyorlar.
Ne kadar uzağa atlanacaksa atlayış o kadar zorlaşıyor.
Yetişkinler de destek için yavrularla atlıyor.
Kutup tilkileri zayiatın peşinde.
Koloninin tepesindeyse
bu küçük yavru en korkutucu atlayışla karşı karşıya.
Babası da onunla atlıyor.
Tüyleri düşüşünü yumuşatıp hayatta kalmasını sağlıyor.
Ama okyanusa ulaşmak güvenliği garanti etmiyor.
Bir gri kutup martısı.
Gruptan ayrılanları arıyor.
Martılar kavga ediyor.
Bu sırada destek kuvvet de hemen yetişiyor.
Yardıma gelenler sadece ailesi değil.
Alt ve üst komşular da yardıma koşuyor.
Çünkü hangi katta doğmuş olurlarsa olsunlar...
...bu işte hepsi birlikteler.
Büyük akıntı, Arktik Okyanusu çevresinde yolculuğuna devam ediyor.
Burada, akıntının bir kısmı Kanada Arktik Adaları'na doğru ayrılıyor.
Kuzeybatı Geçidi.
Meşhur bir deniz yolu.
Genelde buzla tıkalıdır.
Rüzgâr ve akıntı buzun kırılıp yığılmasına neden oluyor.
Donmuş tepeler oluşturuyor.
Kalınlıkları 20 metreye ulaşıyor.
Çoğu gemi için burayı geçilmez hâle getiriyor.
Ama bir Arktik sakininin
buzla tıkanmış kanalda gezinmek için kendince bir yöntemi var.
Bir beluga balinası ve yavrusu.
Gizli bir yere doğru uzun bir yolculuktalar.
Bu beyaz balinalar denizin kanaryaları olarak biliniyorlar.
Karmaşık bir dil kullanarak
yavruların, anneleriyle yakın temasta olmasını sağlıyorlar.
Yavrular buz labirentinde gezinmeyi öğreniyorlar.
Buza düşkün bu balinalar buzdaki çatlakların arasında yüzebiliyor.
Çoğu hayvan buraya gelmekte zorlanır.
Ama belugaların sırt yüzgeci yok.
Bu adaptasyon sayesinde buzun altından süzülebiliyorlar.
Yavrular nefeslerini sekiz dakikadan fazla tutabiliyor.
Yol üstündeki buz deliklerinden nefes alıyorlar.
Nihayet bütün aile bu yolculuğu sağ salim atlatıyor.
Neredeyse hiç buz olmayan bir kıyıya ulaşıyorlar.
Bu koya gelebilmek için yüzlerce kilometre katettiler.
Yetişkinler buraya yavru oldukları dönemden beri geliyorlar.
Bugün de sürünün en yeni üyeleri buranın neden özel olduğunu öğreniyorlar.
Anne babalarını iki metre derinliğe kadar takip ediyorlar.
Yazları, eriyen nehirler koyu besleyerek
burayı okyanusa göre 11 derece ısıtıp sıcacık hâle getiriyor.
Beluga şifa kaplıcası.
Yavrular da tesisi ilk kez şöyle bir kontrol ediyorlar.
Baba bir kese attırmaya gidiyor.
Teyzeler de su aerobiği yapmayı deniyorlar.
Nereye bakacağını biliyorsan...
...burada o ulaşılması zor yerleri ovalamak için özel yöntemler de var.
Annesi, yavru belugasına
büyük kayaları banyo lifi gibi kullanmayı öğretiyor.
Denizde geçen aylardan sonra tam ihtiyacı olan şey.
Ama bu sağlıklı yaşam merkezinin tapusu sadece bu ailede değil tabii.
Diğer beluga sürüleri geliyor.
Sararmış ciltlerini ölü derilerinden arındırmaya geliyorlar,
biraz da parazit dökmeye.
Bembeyaz olana kadar ovalıyorlar.
Yavrular bile kişisel bakımın önemini öğreniyorlar.
En yoğun döneminde,
koyun sağlık hizmetlerinden faydalanmak için gelenler 2.000'i buluyor.
Dünya'daki en hareketli beluga havuz partilerinden biri burada.
Keyifleri seslerine yansıyor.
Suyun altında kilometrelerce öteden de duyulabiliyor.
Ama belugaların seslerini bastıran yeni bir tehlike var.
Gürültü kirliliği.
Arktik Okyanusu sessiz, buzlu bir sığınak olmayı bırakıp...
...işlek bir gemi yoluna dönüşüyor.
Artık 20 yıl öncesine göre beş kat daha fazla gemi
Kuzeybatı Geçidi'ni geçiyor.
Artan trafik belugalar için kötü haber.
Yönlerini ses kullanarak buluyorlar
ve değişime uyum sağlamakta da yavaşlar.
Eski göç güzergâhları,
artık yeni gemi rotalarıyla doğrudan çakışıyor.
Bu, gemi çarpması riskini de artırıyor.
Tüm Arktik boyunca
bu son sınırda hak iddia etmek için devletler birbirleriyle yarışıyor.
Dünyanın taleplerini karşılamak için
her yıl yapılan yeni endüstriyel keşifler de cabası.
Dünyanın en değerli el değmemiş kaynaklarının bazılarının
Arktik'in derinliklerinde yattığı düşünülüyor.
Bu uzaktan kontrol edilebilen araç gibi teknolojiler...
...daha önce bilinmeyen derinlikleri keşfedebilmemizi sağlıyor.
Kuzey Kutbu'nun yakınında, deniz buzunun dört kilometre altında
kadim bir ısı kaynağı var.
Bir derin deniz altı volkanı.
Bilinen en kuzeydeki bu.
Delikleri değerli metallerle kaplı.
Arktik'in derinliklerinde milyonlarca ton maden
ve 90 milyar varil petrol yattığı tahmin ediliyor.
Bu eriyen okyanus erişimi kolaylaştırdığından
maden çıkarma ve hatta derin deniz balıkçılığı
mümkün hâle geliyor.
Arktik'in derinlerdeki hazineleri hâlâ keşfedilmeyi bekliyor.
Ama daha şimdiden büyük tehlikedeler.
Artık bir seçeneğimiz var.
Bu olağanüstü yeni keşifleri sömürmek ya da korumak.
Küresel okyanus akıntısı sadece üç yıl içinde,
Arktik Okyanusu boyunca yolculuğunu tamamlayıp
başladığı yere dönüyor.
Yaz başında,
kuzeydoğu Svalbard kıyıları normalde deniz buzu ile kaplı olurdu.
Ama iklim krizi buzu, açık denize dönüştürdü.
Bu anne bir yaşındaki yavrularını kıyıdan bir şeyler toplamaya götürüyor.
Toplayıcılık her zaman ayıların yeteneklerinin parçası olmuştur.
Ama avlanacak deniz buzu olmadan
toplayıcılığa olan gereksinimleri giderek artıyor.
Anne onların yaşındayken, buzun yokluğuna sadece yazın iki ay katlanmak zorundaydı.
Şimdi onun iki katı ya da daha uzun olabilir.
Bu da uzun kıtlık dönemleri demek.
Bu yüzden yavrularına uyanık olmayı öğretmeli.
Artıkları aramalılar.
Neyin yenip neyin yenmeyeceğini öğrenmeleri gerek.
Bir yetişkin için bile kafa karıştırıcı.
Akıntı, Arktik'e komşu okyanuslardan plastik ve çöp taşıyor.
Kıyıdaki bir çöpe dolanmak onun sonunu getirebilir.
Ama bu sefer değil.
Diğer tehditlerse kaçınılmaz.
Endüstriyel kirlilikten kaynaklanan kimyasallar gibi.
Bu kimyasallar kutup ayılarının vücudunda birikiyor
ve üreme becerilerini etkileyebiliyor.
Zorluklar karşısında,
bu anne ve Arktik'in diğer sakinleri
hayatta kalmak için ellerinden geleni yapıyorlar.
Arktik Okyanusu artık eskiden olduğu gibi buzdan bir kale değil.
Yeni gelen birçok sürü
geri çekilen buzu kuzeye doğru takip ediyor.
Katil balinalar.
Ve kambur balinalar.
Kendileri için yeni fırsatlar yaratıp
sakinler için de rekabeti artırıyorlar.
Onların arasında...
...bir mavi balina da var.
Dünya üzerinde yaşamış...
...gelmiş geçmiş en büyük hayvan.
Yaklaşık 30 metre uzunluğunda
ve ağırlığı da 150 tondan fazla.
Bu uzun mesafe yolculuğunu
ısınan akıntıda serpilen krilleri takip ederek yaptı.
Yalnız da değil.
Atlantik mavi balinaları ilk kez
yavrularını bu kadar kuzeye getirirken görüntülendi.
Daha şimdiden büyük değişikliklerin olduğunun göstergesi.
Küresel iklim krizinde,
her Arktik sakini ön cephede savaşıyor.
Bu değerli ama hızla eriyen okyanusta hayatta kalabilmeleri
bizim elimizde.
Sırada, ta Güney Okyanusu'na gidiyoruz.
Issız,
gizemli
ve bereketli.
Büyük akıntı yeni zorluklar getiriyor.
Ve sadece yeterince sert olanlar...
...hayatta kalabilecek.
Alt yazı çevirmeni: Reşat Bir