NASZE OCEANY
Niedźwiedzica polarna.
Szczytowa drapieżniczka najszybciej zmieniającego się oceanu.
NARRACJA: BARACK OBAMA
Wędruje po morzu
i jego zamarzniętej powierzchni.
Ma towarzystwo.
Dwóch głodnych urwisów.
Młode urodziły się na lądzie,
ale większość życia spędzą na tym zamarzniętym oceanie.
Zadaniem mamy jest nauczyć je znajdować pożywienie.
Lekcja pierwsza:
nauczyć się nawigować po lodzie morskim.
Nie jest łatwo, bo lód ciągle się rusza.
Dla najmniejszego niedźwiadka lekcje są nieco...
nadwyrężające.
Kryzys klimatyczny sprawił, że lód jest cieńszy
i mniej wytrzymały niż w dzieciństwie niedźwiedzicy.
Najmłodszy niedźwiadek zostaje w tyle.
Mama postanawia zakończyć lekcje.
Pora wracać do schronienia, zanim przemokną i się przemęczą.
Dla tego niedźwiadka to zbyt wielki trud.
W tym błyskawicznie topniejącym oceanie napotka wiele przeszkód.
Jest bardzo mały, a przez to podatny na hipotermię.
To jedna z przyczyn, dla których połowa niedźwiadków polarnych
nie dożywa nawet roku.
Mama musi zadecydować.
Uzna silniejsze młode za ważniejsze i ruszy dalej szukać pożywienia?
A może pozwoli słabszemu ich spowalniać?
Krzyków maleństwa
nie da się zignorować.
To był trudny dzień,
ale niedźwiadek nauczył się czegoś ważnego.
Nigdy się nie poddawać.
Przyszłość tego topniejącego oceanu właśnie się pisze.
Tylko ci, którzy się przystosują,
przetrwają w najszybciej zmieniającym się oceanie na Ziemi.
OCEAN ARKTYCZNY
Przez tysiące lat Ocean Arktyczny był zamarznięty.
Dziś nasze działania sprawiają, że topnieje bariera,
która niegdyś powstrzymywała obcych.
Kryzys klimatyczny ogrzewa globalny prąd oceaniczny,
a jego cieplejsze wody płyną tu z Atlantyku,
dla jednych tworząc problemy, dla drugich zaś okazje.
Podczas swej podróży na północ prąd mija Islandię.
Rozwija się tu, na skraju oceanu, pewne niezwykłe morskie stworzenie.
Zębacz.
W drodze na północ zajada sobie jeżowce.
Latem skupia się na czymś innym: szuka nie posiłku, lecz partnerki.
Ostrzy sobie ząbki na samiczkę.
Czy to ta?
Dla samca zębacza
jest przepiękna.
Ale niestety okazuje się, że już kogoś ma.
Płyniemy dalej.
W każdym legowisku, które zębacz sprawdza,
samice mają już partnera.
Zęby nie służą tym rybom tylko do jedzenia.
Warknięcie to zapowiedź agresji.
Nasz zębacz nie ma szans
przeciwko opiekuńczemu samcowi,
którego blizny świadczą o tym, że przegonił już wielu rywali.
Dlatego zębacz musi czekać.
Wypatruje innego dzielnego kawalera.
Jest większy i odważniejszy.
Ten nowy da radę pokiereszowanemu samcowi.
Na uboczu nasz zębacz czeka
na właściwą chwilę.
Nadejdzie, gdy obaj rywale będą wycieńczeni.
Dopiero wtedy zębacz wkracza do akcji,
wkradając się do legowiska niepilnowanej samicy.
Cementuje ten związek prezentem.
Tak naprawdę jednak samica wszystkich przechytrzyła.
Po odbytym tarle zostawia kochanka.
Składa ikrę i natychmiast porzuca samca.
Przez kolejne siedem miesięcy to on będzie opiekował się młodymi.
Jeśli podoła obowiązkom, część rybek popłynie z prądem na północ.
Dołączą do milionów ton ciepłej wody
pędzącej w głąb Oceanu Arktycznego.
Połączenie ciepłego prądu i zmieniającego się klimatu sprawia,
że lód przekształca się
w breję.
Samice i młode morsa wykorzystują największe kawałki lodu
jako pływające domy.
Mało zwierząt arktycznych łączy tak bliska więź.
Przytulają się, by się ogrzać.
W wieku trzech lat niektóre młode są niemal rozmiarów matki.
Ten już nie jest oczkiem w głowie mamusi.
Niedawno zastąpił go
irytujący młodszy brat,
który chce mieć mleko
i miłość mamy tylko dla siebie.
Gdy starszy chce zwrócić na siebie uwagę,
jest ignorowany.
Nie ma wyboru: musi opuścić dom.
Samice często zostają w jednym miejscu całe życie,
ale nadchodzi taki czas, gdy każdy samiec
musi zostawić mamę i poszukać innego towarzystwa.
Przepłynie w tym celu całe setki kilometrów.
Każdemu nastolatkowi potrzebni są koledzy w jego wieku.
Wreszcie znalazł grupę młodszych, odrzuconych samców,
którzy utworzyli ściśle męski klub.
Oby go tylko przyjęli.
Niezbyt tu pachnie,
jest głośno,
a żeby się dostać, trzeba przejść inicjację.
By ułożyć się tam, gdzie najcieplej,
młodzik będzie musiał przebić się przez zwartą kupę kłów i sadła.
Znajdzie się tu miejsce?
Pora zrobić zamieszanie.
Łatwo ich sprowokować.
Młody mors może nie ma szans w walce,
ale jest na tyle mały, żeby się przecisnąć.
Wreszcie zdobył dobre miejsce.
Odkrył też, że ci wielcy brutale
to tak naprawdę ogromni wrażliwcy.
Zapewniają tyle towarzystwa, ile mu trzeba.
Samce morsów dobrze radzą sobie w takich plażowych grupach,
ale mamom i młodym będzie trudniej przystosować się do zmian w oceanie.
Lód morski, który jest im potrzebny, staje się coraz mniej stabilny.
Z powodu kryzysu klimatycznego
pokrywa lodowa na oceanie w lecie zmniejszyła się w ciągu 40 lat o połowę.
To, co zostało, dryfuje po oceanie zdane na łaskę prądu, wiatru i pływów.
Pod zamarzniętą powierzchnią globalny prąd oceaniczny płynie dalej,
niosąc ze sobą na pozór delikatne formy życia.
Ślimak morski.
Potocznie zwany jest morskim aniołem.
W półprzezroczystym ciele widać małe świecące organy.
Niedaleko pływa...
żebropław, który rozszczepia światło na psychodeliczne kolory.
Jest zdumiewająco odporny na zmieniającą się temperaturę.
Niedawno naukowcy odkryli, że żebropławy to tak naprawdę
gatunek o najstarszym rodowodzie spośród morskich stworzeń.
Od ponad 500 milionów lat
dla żebropławów przetrwanie to łatwizna.
Ale w obliczu gwałtownych zmian
większość mieszkańców Oceanu Arktycznego nie jest tak silna.
To zamarznięte jezioro,
położone 805 kilometrów od koła podbiegunowego,
skrywa tajemnicę.
Golca zwyczajnego uwięzionego w lodzie.
Dzięki ewolucji golce przetrwają zarówno w słodkiej, jak i słonej wodzie.
Muszą wyczuć moment, w którym przepłyną z jednej do drugiej.
Zadecyduje to o ich życiu lub śmierci.
W jeziorze jest cieplej niż w oceanie,
więc setki golców przezimowały właśnie tutaj.
Ale mało tu pożywienia.
Po dziesięciu miesiącach postu golce umierają z głodu.
Słabe i głodne ryby ustawiają się przy lodowej ścianie,
czekając na wzrost temperatury
i otwarcie „tamy”, która dzieli je od letniego żerowiska.
Przygotowują się do powrotu do słonej wody.
I wreszcie
rzeka zaczyna płynąć.
Jezioro znów jest połączone z oceanem.
Golce docierają do morza.
Są jednak osłabione i chłód je spowalnia.
Przez kilka dni są więc bezbronne.
Mewy wołają na kolację.
Sushi podano.
Golce nie ruszają się zbyt szybko,
ale zaskakująco trudno je złapać.
W oceanie, w którym trzeba chwytać każdą okazję,
to szansa na ucztę.
Golce, które przetrwają taki atak, płyną za ujście rzeki,
gdzie spotkają znacznie większego drapieżnika.
Oto narwal, jednorożec mórz.
Samce mają kieł, którego długość wynosi nawet trzy metry.
Są w nim miliony zakończeń nerwowych.
Wciąż odkrywamy jego wiele zastosowań.
Z niesamowitą precyzją narwal oddala golca od grupy.
Ale nie chce go nadziać.
Chce go oszołomić.
Upór się opłaca.
To pierwsze nagranie,
na którym narwal poluje na golca z użyciem kła.
Nie jest jedyny.
Inne samce wykorzystują tę samą technikę.
Nie wiemy jeszcze, czy wszystkie narwale tak polują,
czy też tylko te nauczyły się wykorzystywać sezonowy napływ pożywienia.
Ale być może nie potrwa to już zbyt długo.
Kryzys klimatyczny nagrzewa przybrzeżne rzeki
do ponad 21 stopni.
To próg, powyżej którego golce nie przeżyją.
Delikatna sieć życiowych zależności jest w niebezpieczeństwie.
Być może stracimy to arktyczne widowisko,
nim na dobre zdołamy je zrozumieć.
Ogrzewający się prąd oceaniczny nigdzie nie oddziałuje mocniej
niż na archipelagu wysp na północnym Oceanie Arktycznym.
Oto Svalbard.
Tempo ogrzewania się jego klimatu
jest sześciokrotnie szybsze od światowej średniej.
Zmieniające się otoczenie to problem dla głodnego niedźwiedzia,
który zamiast maszerować po lodzie, musi pływać, by znaleźć posiłek.
Fokowąs brodaty.
To największa i najgrubsza foka Oceanu Arktycznego.
Cel idealny.
Niedźwiedzie i foki bawią się na lodzie w kotka i myszkę
od całych pokoleń.
Ale gdy lód się topi,
zasady się zmieniają.
Niedźwiedź próbuje opanować sztukę zakradania się do ofiary z wody.
By mu się udało, musi być ostrożniejszy.
Niczego tu nie ma!
Nie mógł się oprzeć i wyjrzał.
Teraz...
to prześladowany staje się prześladowcą.
Jest za tobą!
Foka pokazuje napastnikowi, że dał ciała.
Pora odpłynąć.
Zdolności niedźwiedzia poddawane są próbie.
Tym razem od ofiary dzielą go 183 metry wody
i nie ma się gdzie schować.
By nie dać się wykryć,
musi stać się...
niewidoczny.
Ma dziś chyba zły dzień.
Jeśli niedźwiedziom polarnym ma się powieść w cieplejszym świecie,
będą musiały opanować tę strategię łowów.
Dla zależnych od lodu zwierząt jego topnienie to problem,
ale sezonowe letnie roztopy przydają się morskim ptakom,
które chcą zdobyć arktyczne bogactwa.
Nurzyki polarne.
Pingwiny północy.
Biegłe zarówno w wodzie, jak i w przestworzach.
Małe, ale silne skrzydła
pozwalają im zanurzyć się na głębokość 198 metrów.
To głębiej niż jakikolwiek inny latający ptak.
Na 152-metrowych urwiskach nad ich żerowiskiem
ta mała samiczka nurzyka
jeszcze nie zamoczyła piórek.
Mieszka w jednej z największych miejscowych kolonii nurzyków.
To rozćwierkane miasto ma ponad 100 000 mieszkańców.
Ale nie wszyscy startują z tego samego poziomu.
Samiczka urodziła się na samym szczycie wieżowca.
Można odnieść wrażenie, że to niebezpieczne miejsce,
ale ona wiedzie luksusowe życie.
Ułożona pod kołderką z tatusiowych piórek nie jest widoczna dla drapieżników.
Mama codziennie dostarcza pożywienie prosto do apartamentu,
który ma przyległą łazienkę.
Poniżej sąsiedzi muszą żyć w brudzie i nędzy.
Na razie to uprzywilejowane pisklę
nie musiało zapuszczać się poza swe wygodne cztery kąty.
Ale ma już trzy tygodnie i nadszedł czas, by rozpostarło skrzydła.
Musi dołączyć do dorosłych w morzu,
bo kończy się pożywienie w pobliżu kolonii.
Zejście na dół będzie największym wyzwaniem
w życiu samiczki.
Jeszcze nie umie latać.
Jedynym sposobem na dotarcie do wody jest skok.
Jeśli nie trafi do oceanu i zboczy z kursu nawet o kilka metrów,
uderzy w skały.
Poniżej także inne pisklęta przygotowują się do skoku.
Im dalej trzeba skoczyć,
tym trudniejsze się to wydaje.
Dorosłe skaczą z pisklętami dla wsparcia.
Lisy polarne czekają na ofiary śmiertelne.
Na szczycie kolonii
samiczka mierzy się z najstraszniejszym skokiem życia.
Tata skacze za nią.
Piórka wystarczająco amortyzują uderzenie.
Ale trafienie do oceanu nie gwarantuje bezpieczeństwa.
Oto mewa blada.
Szuka maruderów.
Mewy się nie dogadują.
Jest dzięki temu czas, by przybyły posiłki.
Nie tylko rodzina rusza na ratunek.
Sąsiedzi z wyższych i niższych pięter również dołączają.
Nieważne, na której półce skalnej się urodzili.
Tutaj liczy się wspólnota.
Prąd kontynuuje podróż wokół Oceanu Arktycznego.
Jego odnoga trafia na Archipelag Arktyczny.
Przejście Północno-Zachodnie.
Legendarna droga morska
zablokowana przez lód.
Z powodu wiatru i prądu lód pęka, a jego warstwy narastają.
Powstają zamarznięte szczyty
grube nawet na 18 metrów.
Większość statków tędy nie przepłynie.
Ale jedna mieszkanka oceanu znalazła własny sposób
na przemieszczenie się po zamarzniętym szlaku.
Białucha arktyczna i jej młode
ruszyły w długą podróż do tajnego miejsca.
Te białe walenie zwane są czasem „kanarkami morza”.
Używają złożonego języka,
dzięki czemu młode pozostają w bliskim kontakcie z matką
podczas nauki nawigacji po lodowym labiryncie.
Ci lodowi specjaliści potrafią przepływać przez szczeliny w lodzie.
Dla większości byłoby to kłopotliwe.
Ale białuchy nie mają płetwy grzbietowej.
Pozwala im to prześlizgnąć się pod lodem.
Młode potrafią wstrzymać oddech na ponad osiem minut
i czerpią powietrze przez otwory w lodzie.
Wreszcie cała rodzina przebyła labirynt
i dopłynęła na niemal wolne od lodu wybrzeże.
To właśnie do tej zatoczki przepłynęła całe setki kilometrów.
Dorosłe przybywają tu od dzieciństwa.
Dzisiaj nowi członkowie gromady poznają wyjątkowość tego miejsca.
Płyną za rodzicami do wody głębokiej na niecałe dwa metry.
Latem topniejące rzeki wpływają do zatoki,
sprawiając, że staje się o 11 stopni cieplejsza niż ocean.
To istne spa dla białuch.
Młode oglądają obiekt po raz pierwszy.
Tata robi sobie peeling,
a ciocie ćwiczą wodny aerobik.
Jeśli wie się, gdzie szukać,
istnieją sztuczki, by podrapać trudno dostępne miejsca.
Mama pokazuje młodemu,
jak użyć większych kamieni jako gąbki.
Tego było trzeba po całych miesiącach w morzu.
Ale ta rodzinka nie ma kurortu zdrowotnego tylko dla siebie.
Przypływają inne gromady.
Są tu, by zrzucić złuszczoną, pożółkłą skórę
i pozbyć się pasożytów.
Szorują aż do białości.
Nawet najmłodsi uczą się, jak ważne jest zadbać o siebie.
W godzinach szczytu w zatoczce zbiera się nawet 2000 białuch,
urządzając jedną z najweselszych takich imprez na Ziemi.
I cieszą się na głos.
Słychać je pod wodą w promieniu wielu kilometrów.
Głosy białuch zagłusza jednak nowe zagrożenie.
Hałas.
Ocean Arktyczny przeobraża się z cichego, lodowego schronienia
w ruchliwą morską autostradę.
Przez Przejście Północno-Zachodnie przebija się pięć razy więcej okrętów
niż dwadzieścia lat temu.
Zwiększony ruch morski to złe wieści dla białuch,
które polegają na świecie dźwięków.
Nieprędko przyzwyczajają się do zmian.
Ich dawne szlaki migracyjne bezpośrednio kolidują
z nowymi trasami statków,
co zwiększa ryzyko
groźnych zderzeń.
Państwa całego świata biorą udział w wyścigu
o prawo do tej ostatniej granicy.
Co roku eksploruje się ocean na skalę przemysłową,
by zaspokoić światowe potrzeby.
Uważa się, że najcenniejsze niewykorzystane surowce
leżą w głębinach Oceanu Arktycznego.
Zdobycze techniki, jak ta zdalnie sterowana jednostka,
pozwalają nam eksplorować niezbadane wcześniej głębiny.
W pobliżu Bieguna Północnego, cztery kilometry pod pokrywą lodową,
znajduje się dawne źródło ciepła.
Podwodny wulkan.
Dalej na północ żadnego nie odkryto.
Jego komin pokryty jest cennymi metalami.
Szacuje się, że miliony ton minerałów
i 90 miliardów baryłek ropy
leżą na dnie Oceanu Arktycznego.
Do tego topniejącego akwenu coraz łatwiej się dostać.
Wydobycie minerałów
i głębokie połowy
są więc teraz możliwe.
Wciąż odkrywamy skarby głębin Oceanu Arktycznego.
Ale już teraz są zagrożone.
Mamy wybór.
Wyeksploatować albo ochronić to, co odkryto.
W nieco ponad trzy lata
globalny prąd oceaniczny kończy podróż przez Ocean Arktyczny
i zatacza pełne koło.
Na początku lata
brzegi północno-wschodniego Svalbardu byłyby zwykle pokryte lodem.
Kryzys klimatyczny zamienił jednak lód w wodę.
Mama zabiera roczne młode na przybrzeżne poszukiwania.
Zbieranie pożywienia zawsze należało do umiejętności niedźwiedzi.
Ale bez polowań na lodzie morskim
muszą coraz częściej na tej umiejętności polegać.
Gdy mama była w ich wieku, musiała przetrwać
najwyżej dwa miesiące lata bez lodu.
Teraz ten czas wydłużył się nawet dwukrotnie lub więcej.
A to oznacza długie okresy głodówki.
Mama musi więc nauczyć młode zaradności i szukania resztek,
a także rozpoznawania tego, co można zjeść, a czego nie.
Nie jest to łatwe nawet dla dorosłego.
Prąd niesie plastik i zanieczyszczenia z sąsiednich oceanów do Arktycznego.
Zaplątanie się w śmieci na brzegu może skończyć się śmiercią.
Ale nie tym razem.
Innych zagrożeń nie da się uniknąć.
Choćby chemikaliów z przemysłowych zanieczyszczeń.
Substancje te kumulują się w organizmie niedźwiedzi
i mają negatywny wpływ na ich zdolność rozmnażania się.
Mimo przeciwności losu
mama i reszta mieszkańców Oceanu Arktycznego
robią, co mogą, by przetrwać.
Ocean Arktyczny nie jest już lodową twierdzą jak dawniej.
Całe chmary nowych przybyszy płyną na północ za topniejącym lodem.
Orki.
Długopłetwce.
Szukają tu okazji dla siebie
i stanowią konkurencję dla miejscowych.
Jest wśród nich...
płetwal błękitny.
To największe zwierzę,
jakie kiedykolwiek żyło na Ziemi.
Ma niemal 30 metrów długości
i waży ponad 150 ton.
Samica płetwala wypłynęła w tę długą podróż,
podążając za krylem, który w ciepłym prądzie wręcz rozkwita.
I nie jest sama.
Po raz pierwszy sfilmowano płetwale z Atlantyku
razem z młodymi tak daleko na północy.
To sygnał ogromnych zmian zachodzących na naszych oczach.
W obliczu kryzysu klimatycznego
każdy mieszkaniec Oceanu Arktycznego staje na froncie.
Przetrwanie zwierząt w tym cennym, lecz topniejącym oceanie
jest w naszych rękach.
W następnym odcinku wyruszymy na Ocean Południowy.
Odizolowany,
tajemniczy
i pełen bogactw.
Prąd przynosi nowe wyzwania
i tylko najsilniejsi
zdołają przetrwać.
Napisy: Krzysztof Bożejewicz