NASZE OCEANY
Falklandy.
NARRACJA: BARACK OBAMA
Odsłonięty południowoatlantycki bastion smagają nieustanne wiatry
i całoroczne fale.
Wynoszą substancje odżywcze,
stymulując rozwój glonów,
które nadają morzu intensywną atlantycką zieleń.
Cisza między burzami nie trwa długo.
Mieszkańcy muszą korzystać z każdej chwili, gdy pogoda się uspokaja.
Toniny czarnogłowe.
Uwielbiają surfować.
Ich barwy
to forma kamuflażu,
który zaburza widoczność konturów ich ciał.
Te 120-centymetrowe delfinowate nigdy nie trwonią okazji do zabawy.
Stoi za tym większy cel.
Zabawy stymulują mózgi toninów
i pomagają zbudować więzi w gromadzie.
Nie tylko toniny tu surfują.
Lew morski.
To miejscowy samiec alfa.
Nadchodzi jego fala.
Lew przegna, kogo tylko zdoła.
Ale toniny się go nie boją.
Dla nich to tylko kolejna okazja do zabawy.
Dzisiaj zagrają w berka.
Gdy lew morski się poddaje,
toniny wychodzą z ukrycia, by go odnaleźć.
Dzięki takim zabawom wciąż są w szczytowej kondycji.
Fizycznej i psychicznej.
Umacnia się też łącząca je więź.
Dla wielu stworzeń żyjących w Atlantyku
praca zespołowa to klucz do przetrwania.
OCEAN ATLANTYCKI
Globalny prąd oceaniczny płynie
z Oceanu Indyjskiego do południowego Atlantyku,
rozpoczynając długą na ponad 16 000 km, czteroletnią podróż na północ.
Na jego drodze znajdą się najburzliwsze morza i największe fale
na całej planecie.
Nasza podróż rozpoczyna się na południowym krańcu Afryki.
Tam, gdzie zderzają się wody Oceanu Indyjskiego i Atlantyku.
W miejscu zwanym przez dawnych żeglarzy Przylądkiem Burz.
Burz wywołujących ogromne fale,
które smagają wybrzeże.
Pod rozszalałą powierzchnią są jednak spokojne miejsca.
Gęste lasy listownic ciągną się wzdłuż wybrzeża.
Pochłaniają energię fal, ujarzmiając ten burzliwy ocean.
W jednej z takich leśnych gęstwin
skrywa się tarlisko namiętnego ogrodnika.
Oto samiec dorady.
Dogląda swego terytorium.
Poleruje skałę na błysk.
Usuwa z niej wodorosty i piasek,
by przyciągnąć samicę, która złoży na niej ikrę.
Ale konkurują z nim inne samce.
Nie wybije się z tłumu, jeśli jego teren nie będzie idealny.
Tutaj najważniejszy jest wygląd,
więc należy usunąć wszelki bałagan.
Krab pustelnik.
Wodorosty.
Zjeżdżaj, rekinie!
Trzeba wyrzucić rozgwiazdę...
za płot sąsiada.
To nie ja.
Sąsiad nie jest zadowolony.
Chyba ci to spadło.
Nie. To twoje.
Rozgwiazdowego tenisa nie ogląda się z tak bliska codziennie.
To może trwać w nieskończoność.
Ale obaj powiedzieli już swoje.
Pora pozbyć się rozgwiazdy i wrócić do pracy.
Skalny ogródek wypolerowany,
a obładowane ikrą samice właśnie płyną.
Samiec może wreszcie rozpocząć pokaz.
Zwraca uwagę na swoje poletko.
A samicy się podoba.
Wystarczy odrobina zachęty,
by złożyła ikrę.
Teraz samiec skupi się
na pilnowaniu jajeczek aż do wylęgu.
Ale warunki na południowym Atlantyku są nieprzewidywalne
i szybko mogą się pogorszyć.
Woda się wzburzy,
co poniesie smakowity zapach jajeczek
z dala od listownicowej gęstwiny.
Przyciągnie to cały rój głodnych wężowideł.
Jedna ryba nie obroni terytorium przed całą armią.
Pora, by sąsiedzi zakopali topór wojenny.
Muszą współpracować, by ocalić jajeczka.
W obliczu zagrożenia szybko zapominają o sprzeczkach.
Tylko zjednoczeni mogą ochronić ikrę przed inwazją wężowideł.
Zadanie pracowitego samca jest już prawie wykonane.
Po dwóch tygodniach wreszcie nadszedł dzień
wylęgu jego dzieci.
Popłyną wraz z prądem
i osiądą w lasach listownic rozsianych wzdłuż niespokojnego brzegu.
Pogoda na południowym Atlantyku jest najbardziej gwałtowna tam,
gdzie wiatry są najsilniejsze.
Po drugiej stronie oceanu.
Przylądek Horn w Ameryce Południowej.
Sztormy są tu nieustanne
i stają się coraz gwałtowniejsze.
Wraz z postępującym kryzysem klimatycznym wiatry nasilają się z każdym rokiem.
Polowanie w burzliwych morzach Patagonii wymaga wyjątkowych umiejętności.
Orki są tu szczytowymi drapieżnikami.
Zmierzą się dosłownie z każdym.
Nawet duża mirunga
nie ma szans.
Ale dorosłe mirungi przypływają tu tylko się rozmnożyć.
By móc zostać tu cały rok, orki muszą znaleźć inne ofiary.
Ich gromadzie przewodzi Babcia.
Ma prawie 50 lat i spędziła całe życie,
opanowując to wybrzeże.
Teraz zwraca się w stronę plaż,
na których młode foki i lwy morskie wypoczywają, gdy morze jest wzburzone.
Choć duże fale mogą wyrzucić je na brzeg,
orki muszą zaryzykować
i zapolować na plaży.
Jeśli samica utknie, może zginąć.
Niewiele rodzin orek poluje w ten sposób.
Babcia nauczyła się tej techniki od matki, a teraz przekazuje ją dalej.
Musi podszkolić orki w bezpiecznym miejscu,
by nie utknęły na brzegu.
Jako instruktorka prowadzi zespół młodzików do wyjątkowego miejsca.
Na spokojną lagunę
zabezpieczoną przed falami.
Swoista akademia łowów na plaży
to miejsce, w którym najnowsi rekruci
rozpętają piekło.
Uczniowie są pełni młodzieńczej buty.
Na szczęście dla tej foczki
przed orkami wciąż sporo nauki.
Instruktorka prowadzi.
„Za mną”.
Wybór odpowiedniej plaży to podstawa.
Pierwsza dzisiejsza lekcja?
Kąt ataku.
Jeśli nachylenie jest za małe,
orki osiadają na płyciźnie i tracą swój cel.
Ponieważ jest niebezpiecznie,
początkującym zaleca się towarzystwo skrzydłowego.
Kogoś, kto pomoże, w razie gdy utkną.
Pora na lekcję drugą.
Skradanie się.
Pod okiem Babci ćwiczą ukrywanie płetwy.
Uczą się patrolować w szyku bojowym i chować przy tym płetwę grzbietową.
Ale muszą też być cicho.
Najlepiej wstrzymać oddech.
Pora na prawdziwy pokaz.
Cel?
Szturchnąć fokę.
By przejść dalej,
rekruci muszą wykorzystać wszystkie dotychczasowe lekcje.
Jest to więc całkiem trudne zadanie.
Za wolno.
Za głośno.
Niezła prędkość,
ale cel nie ten.
Robią postępy, wyciągając wnioski z lekcji
i ucząc się na swych błędach.
Ale wciąż potrzebna im pomoc ekspertki.
Babcia przygotowuje idealny atak.
Da sygnał skinieniem głowy.
To największy sukces tego ucznia i krok zbliżający go do ukończenia szkoły.
Trenowanie do tak groźnej misji może zająć nawet siedem lat.
Żaden inny drapieżnik nie pracuje na awans w szeregach tak długo.
Potrzeba bowiem umiejętności tak złożonych,
że zapewnić je mogą tylko lata pracy zespołowej
i mądrość Babci.
Nieopodal równika,
gdy prąd płynie na północ, wiatry ustają, a fale stają się mniejsze.
W uciążliwym upale
burzliwy ocean staje się łagodniejszy.
Brazylijskie wybrzeże porastają lasy drzew odpornych na sól.
Oto namorzyny.
Jedni z największych pasażerów prądu.
Pochodzą z Azji Południowo-Wschodniej.
Popłynąwszy z prądem, rozprzestrzenili się w tropikach.
Stworzyli rozległe obszary lasów pływowych.
Takich jak tutaj, w Amazonce.
To największy obszar namorzynów na świecie.
Otwiera on dostęp do żerowiska pewnej nieustraszonej rybie.
Czworookowi, który ma apetyt na przygodę.
Wraz z całym zespołem odkrywców czworook chętnie udaje się do lasu.
Ale trwa odpływ i na razie ryby utknęły na wybrzeżu.
Przez równikowe słońce większość ryb tu nie przetrwa.
Gdy nadchodzi przypływ
i wody zalewają teren,
czworooki ruszają.
Nie tylko pływają.
Potrafią też skakać.
Bezpieczniej jest trzymać się razem.
To zupełnie inny świat.
Pośród namorzynów przydaje się wyjątkowy zmysł wzroku.
Mimo nazwy czworooki mają tylko dwoje oczu,
ale źrenicę dzieli na dwie części niezwykła przesłona.
Pozwala to czworookom obserwować zagrożenia pod powierzchnią
oraz wyszukiwać okazje nad nią.
W tym lesie nie wiadomo, skąd weźmie się kolejny posiłek.
Termity.
Pyszności.
Może i są smaczne,
ale czeka tu też większa zdobycz.
Zdobędą ją ci, którzy są na tyle śmiali, by podążyć za pływem
aż po samą granicę zasięgu oceanu.
To ponad półtora kilometra od miejsca, w którym zaczęła się przygoda ryb.
Skrywa się tam pewien rarytas,
który dostępny jest tylko dwa razy dziennie.
Kraby namorzynowe muszą odświeżać skrzela w wodzie morskiej.
Samica czworooka ma tylko kilka minut przed odpływem.
Złapała!
Oto największa nagroda
za popłynięcie tam, gdzie niewiele ryb się ośmieli.
Wkrótce nadchodzi odpływ,
więc zespół odkrywców musi wrócić na wybrzeże.
Inaczej zostaną w piekącym upale na lądzie.
Atlantyk oddziałuje na życie w Amazonce,
ale największa rzeka na świecie też wpływa na ocean.
Codziennie niesie do jego wód miliony ton ściółki leśnej
i obfitego rzecznego osadu.
Przenosi tak substancje odżywcze z lasów deszczowych.
Prąd zabiera je aż 3200 kilometrów dalej, wzdłuż wybrzeża Brazylii.
Płyną ku perle Atlantyku,
Morzu Karaibskiemu.
Przyciągają tu nas jego piękno i ciepłe wody.
Prądy wokół wyspy Bonaire tworzą idealne środowisko dla korkowców.
W tej paradzie koralowców niełatwo się wyróżnić.
A gdy nadchodzi pora tarła,
trzeba wybić się z tłumu.
Pewien olśniewający geniusz czeka do zmroku, by móc zabłysnąć.
Nie jest sam.
Ten magiczny pokaz świateł to zsynchronizowane zachowania godowe
jednego z najmniejszych mieszkańców rafy Bonaire:
małego skorupiaka zwanego małżoraczkiem.
Każdy małżoraczek jest mniejszy od ziarnka ryżu.
Łącząc dwie niezwykle reaktywne substancje chemiczne w swym ciele,
samiec potrafi stworzyć łańcuch światła na tyle jasny,
by doprowadzić do siebie samicę.
Samce zbierają się razem i świecą na zmianę.
Współpraca pozwala każdemu z nich
zachować część substancji na nagłe wypadki.
Przyda się im.
Apogony to 2,5-centymetrowe drapieżniki,
które są aktywne nocą.
Małżoraczek ma jednak tajną broń.
Substancja chemiczna ma ohydny smak.
Ryba jak najszybciej ją wypluwa.
Na domiar złego
teraz apogon świeci w ciemności,
stając się łatwym celem
dla nocnego zabójcy,
który prześladuje rafy.
Dla skrzydlicy.
Skrzydlica to gatunek inwazyjny,
przypadkiem sprowadzony przez ludzi 40 lat temu z Pacyfiku.
Nie ma naturalnego wroga,
więc jej liczebność wymknęła się spod kontroli,
skutkując wyginięciem niezliczonych małych ryb.
Ale nie tylko w ten sposób ludzie odcisnęli piętno na rafach.
Kryzys klimatyczny sprawia, że Morze Karaibskie się nagrzewa.
W ciągu ostatnich 40 lat wzrost temperatury o pół stopnia
zagroził przetrwaniu tych wrażliwych na ciepło raf.
Tyle wystarczyło, by to płytkie morze upodobniło się do szybkowaru.
Na domiar złego ten szybkowar zaraz wybuchnie.
Wzrastające ciepło sprawia,
że coraz częściej powstają gwałtowne huragany.
Ciepło osłabia też koralowce, czyniąc je znacznie bardziej delikatnymi.
Nie wytrzymają rosnących temperatur
w połączeniu z niszczycielskimi burzami.
Doprowadziło to już do zaniku 80% karaibskich koralowców.
Dla wielu utrata rafy
to utrata domu.
Dla tych, którzy mogą odpłynąć od kłopotów,
istnieje droga ucieczki.
Prąd przeciska się przez wąski przesmyk, Cieśninę Florydzką,
która działa jak wylot węża ogrodowego.
Zmusza prąd, by płynął 30 razy szybciej
niż wszystkie rzeki na Ziemi razem wzięte.
Prąd nosi teraz miano Zatokowego.
To najszybszy prąd oceanu,
który roznosi ciepło po północnym Atlantyku.
Ledwie miesiąc zajmuje mu podróż z Florydy do Nowego Jorku.
Na miejscu jego ciepłe wody pobudzają kwitnienie planktonu.
Ten zaś stanowi pożywienie dla ławic ryb,
które kiedyś znalazły się niemal na skraju wyginięcia.
Oto menhadeny.
Dzięki lepszej regulacji rybołówstwa dziś ich liczebność znowu wzrasta.
Nawet tutaj, przy Long Island.
Muszą się tu trzymać razem,
bo ciepły prąd sprowadza żarłacze karaibskie,
które kiedyś nie przypływały tak daleko na północ.
Mimo ich ogromnej liczby menhadeny nie tak łatwo złapać.
Reagują szybko jak błyskawica,
a ich łuski odbijają światło.
Razem są niczym kula dyskotekowa, która oślepia drapieżniki.
To prawdziwe widowisko
tuż nieopodal plaży.
Prąd wypływa z Ameryki Północnej
i rozszerza się, roznosząc ciepło po oceanie.
Jedna z jego odnóg płynie na północ Europy.
Druga kieruje się na wschód
i obiera kurs na archipelag małych wysepek.
Azory.
Znajduje się tu najwyższy szczyt Grzbietu Śródatlantyckiego.
Wznosi się na ponad 8230 metrów od dna oceanicznego
i stoi na drodze globalnego prądu oceanicznego.
Dzięki temu substancje odżywcze z głębin wypływają na powierzchnię.
Zapewniają pożywienie każdemu stworzeniu,
które dotrze do tego śródoceanicznego bastionu.
Ogrzewający się prąd niedawno otworzył dostęp do Azorów
temu przybyszowi z wybrzeża Afryki.
Rekinowi wielorybiemu.
Ma 15 metrów długości
i waży ponad 20 ton.
To największa żyjąca dziś ryba.
Przez ostatnie 15 lat
woda ogrzała się na tyle,
by rekiny te często przybywały w odwiedziny.
Samica rekina chętnie zjadłaby te bekaśniki,
ale w trójwymiarowej przestrzeni
z łatwością wyprowadzą ją w pole.
Najbezpieczniej jest nad nią.
Trzymają ją blisko, jednocześnie unikając paszczy.
Drużyna rybek może i na razie uciekła,
ale największa ryba w morzu ma kilka asów w rękawie.
Ma największe ucho wewnętrzne spośród wszystkich zwierząt,
a dzięki temu — niesamowity słuch.
Wykorzystuje teraz tę przewagę,
namierzając dochodzący z daleka zgiełk.
Tę ławicę wziął na celownik
ogromny tuńczyk błękitnopłetwy, który waży nawet 680 kilogramów.
Ma rozmiary i prędkość konia wyścigowego.
Rekin nie przypłynął po błękitnopłetwego.
Obierze na cel mniejsze tuńczyki, które tu pływają.
Długopłetwego, wielkookiego i bonito.
Pół metra długości nie daje im przewagi nad błękitnopłetwym.
Wciąż są więc głodne
i cały czas szukają okazji.
Rekinowi tego właśnie trzeba.
Tuńczyki wiedzą, że jeśli połączą siły z rekinem, czeka je ogromna uczta.
Rekin wykrywa kolejne zamieszanie
i prowadzi do niego zespół tuńczyków.
Gdy się zbliżają, tuńczyki ruszają naprzód
i atakują.
Małe ryby płyną w dół, do rekina,
szukając schronienia.
Ale tym razem tuńczyki im na to nie pozwolą.
Zapędzają ryby w górę,
próbując uwięzić je przy powierzchni.
Samica rekina czeka, aż tuńczyki otoczą i ścisną ofiary.
Powstanie w ten sposób ogromne rybne tornado.
Tuż przy powierzchni
tuńczyki mogą spokojnie powyjadać ryby.
Na to czekała samica rekina.
Dzięki swojej ekipie może wreszcie najeść się do syta.
Połyka setki ryb jednym kęsem.
Maksymalnie wykorzystała okazję, jaką dał jej zmieniający się Atlantyk.
Z Azorów tuńczyk błękitnopłetwy płynie z prądem
na tarlisko w odosobnionym morzu.
Oto Morze Śródziemne,
którego niegdyś pełne ryb wody dziś wyglądają zupełnie inaczej.
Hodowle ryb.
W ciągu ostatnich dwustu lat
zmieniliśmy niektóre obszary Morza Śródziemnego
nie do poznania.
Tak jak w innych miejscach w oceanach
i tu technologia przemysłowa pozwoliła nam sięgać dalej i głębiej niż dotychczas.
Stąd nieekologiczne połowy.
Coraz częściej hodujemy ryby ławicowe,
wykorzystując ich naturalną skłonność do życia w grupach.
Jak w przypadku okoni i dorad w tych sieciach.
Uszczuplone populacje ryb
przyciągnęły tu rodzinę głodnych butlonosów.
Na zewnątrz sieci dzikie ryby szukają
towarzystwa ławic w niewoli, ponieważ czują się tak bezpieczniej.
Butlonosy mają dzięki temu łatwy posiłek.
Niewielka część prądu oceanicznego dociera na te zamknięte wody.
Morze nagrzewa się bardziej niż otwarty ocean,
co zwiększa parowanie wody oraz jej zasolenie.
Nawet rybom w hodowlach będzie trudno się rozwinąć w wodzie,
która coraz mniej nadaje się do życia.
Czy to zwiastun przyszłości wszystkich naszych oceanów?
A jeśli tak, to czy takiej przyszłości chcemy?
Dla ryb,
drapieżników
i dla nas?
Temperatury rosną nie tylko w Morzu Śródziemnym.
W ciągu ponad czteroletniej podróży wzdłuż Atlantyku
globalny prąd oceaniczny zgromadził ogromną ilość ciepła.
Niesie go ze sobą tak dużo, że ociepla klimat w Europie Północnej,
podnosząc temperatury nawet o 11 stopni.
To zaś doprowadza pogodę do skrajności.
Warunki na północnym Atlantyku są dziś coraz gorsze.
Coraz trudniej przetrwać zimę na otwartym oceanie.
W Islandii rozszalała pogoda wystawia na próbę
jedną z najsilniejszych więzi Atlantyku.
Maskonur czeka na swoją życiową partnerkę.
Jedyną miłość.
Jest jednym ze 100 000 maskonurów, które czekają na powrót partnerek
po ośmiu miesiącach rozłąki.
Partnerka wciąż jest na morzu.
Poluje i zbiera siły na okres lęgowy.
Lepiej, żeby przygotował norę.
Pierwszym obowiązkiem samców maskonura są wiosenne porządki.
Mają tylko jedno pisklę w roku, więc wszystko musi być idealne.
Troszkę miękkiego wyposażenia
i jest gotów pokazać owoce swej pracy.
Ale samicy nie widać.
Musi być cierpliwy.
W ciągu dziesięciu lat jeszcze nigdy go nie zawiodła.
Ale oddany maskonur nie może bezczynnie siedzieć.
Wybudował dom, więc zasłużył na trochę wolnego.
To zresztą niezła frajda.
Zwłaszcza gdy wiatr mocniej zawieje.
Wszędzie wokół dochodzi do ponownych spotkań par,
ale jego ukochana wciąż nie przyleciała.
Jeszcze do niedawna
wszystkie samice wracały do samców w obrębie kilku dni.
Ale uszczuplone zapasy ryb i coraz gorsze śnieżyce
utrudniają połowy.
A samica nie opuści łowiska,
póki nie będzie w stanie złożyć jaja.
Niektóre samice już w ogóle nie wracają do domu.
Wreszcie!
Po ośmiu miesiącach rozłąki.
To z pewnością jeden z najwierniejszych związków Atlantyku.
A teraz pora popracować nad pisklęciem.
Dla maskonurów i innych stworzeń w coraz burzliwszym północnym Atlantyku
nagrzewanie się oceanu to wielki problem.
Choć tego nie widzimy, natura jednak reaguje.
Ryby szukają nowego miejsca do życia.
Wciąż żyjące populacje dorsza,
gromadnika
i tuńczyka
płyną dalej na północ,
przemieszczając się z prądem
do najszybciej zmieniającego się oceanu na Ziemi.
W następnym odcinku prąd wpłynie do Oceanu Arktycznego.
Przyniesie ze sobą ciepłą wodę, która stopi lód
i otworzy dostęp do tego niegdyś nieosiągalnego oceanu.
By przeżyć, trzeba tu przekroczyć własne granice.
Napisy: Krzysztof Bożejewicz