Falklandak.
Hego Atlantikoko puntu urrun eta arriskutsu hori
haizeak eta olatuek astintzen dute urte osoan zehar.
Hemen, elikagaiak nahasten dira
eta algen haztea ahalbidetzen da.
Horrek Atlantikoa berde bihurtzen du.
Ekaitzaren ondorengo barealdiak ez du irauten.
Hemen bizi bazara, klimaren atsedenaz baliatu behar duzu.
Commerson izurdeak.
Surf egitea maite dute.
Koloreak
kamuflatzeko modu bat dira.
Beren gorputzen ingeradak hausten dituzte.
1,20 metroko izurde horiek ez dute inoiz jolasteko aukera galtzen.
Jolasak helburu handiagoa du,
buruak lanean mantentzea
eta taldearen lotura estutzea.
Baina ez dira surflari bakarrak.
Itsas lehoi bat.
Inguruko alfarik indartsuena da.
Hori bere olatua da.
Ahal duen hori jazarriko du.
Baina izurdeak ez dira kikiltzen.
Dibertitzeko beste aukera bat ikusten dute.
Elkar harrapatzera jolastuko dira.
Itsas lehoiak amore ematen duenean,
ezkutalekutik ateratzen dira bere bila.
Jolasteak sasoian mantentzen ditu,
bai fisikoki eta mentalki.
Ondorioz, taldekideen arteko harremana estutzen da.
Atlantikoan bizi diren izaki askorentzat,
talde-lana funtsezkoa da bizirik irauteko.
OZEANO ATLANTIKOA
Korronte ozeaniko globala
Indiako Ozeanotik Atlantikoaren hegoaldera mugitzen da.
16 000 kilometroko bidaia da iparraldera, lau urte iraungo dituena.
Planetako itsaso eta olatu handienekin topo egingo du.
Bidaia Afrikako puntaren hegoaldean hasiko dugu.
Indiako Ozeanoko eta Atlantikoko urek talka egiten duten lekuan.
Esperantza Oneko lurmuturra izenez ezagutzen zuten antzinako marinelek.
Ekaitzek kostaldea astintzen duten itsasgora izugarriak sortzen dituzte.
Hala ere, suminaren azpian, lasaitasun guneak daude.
Alga baso trinkoek kostaldea inguratzen dute.
Olatuen energia xurgatzen dute, ozeano basatia bezatuz.
Basoko soilgune batean ezkutatuta
lorezain sutsu baten habia dago.
Bisigu arrunta.
Lanpetuta dago bere jabetza zaintzen.
Harri leundua garbitzen ari da, hondarrik eta belar txarrik egon ez dadin.
Horrela, emeak erakarriko ditu arrautzak errun ditzaten.
Baina beste arrekin lehiatu behar du.
Nabarmentzeko, bere lurraldea txukun egon behar du.
Itxura ona eman behar du.
Itsusia eta desordenatua dirudiena baztertuko du.
Karramarro ermitaua.
Algak.
Utikan, marrazo.
Itsas izarrak ere ospa egin behar du.
Bizilagunari botako dio.
Ez naiz ni izan.
Ez dio graziarik egin.
Erori egin zaizula uste dut.
Ez, zurea da.
Egunero ez da ikusten hori bezalako tenis partidu bat.
Ez da inoiz amaituko.
Argi utzi dute beren iritzia.
Izarra bota eta lanera itzultzeko unea da.
Bere lorategi leundu eta garbiarekin,
gainean igerian dauden eme ugari horiekin,
behintzat, ikuskizunari hasiera eman diezaioke.
Bere lurraldera erakarriko du arreta.
Ikusten duena gogoko du.
Animo pixka batekin, arrautzak jarriko ditu.
Orain, arrautzak babestuko ditu jaiotzen diren arte.
Baina ezin dira aurreikusi Atlantiko hegoaldeko baldintzak.
Azkar oker daitezke.
Ura astintzen denean,
arrautza-usaina soilgunetik harago iristen da.
Horrek izar gosetiak erakarri ditu.
Arrainek ezin dute arrautzak horrelako armada batengandik babestu.
Bizilagunak hobe moldatzeko ordua da.
Arrautzak salbatzeko, taldean lan egin beharko dute.
Gatazkak ahaztu behar dira horrelako mehatxuak daudenean.
Elkarrekin bakarrik salbatuko dituzte arrautzak
ofiuroideo-inbasiotik.
Bisigu txiki horren lana amaitua dago ia.
Bi aste geroago,
azkenik, iritsi delako umetxoen jaiotza-eguna.
Korronteak eramanak izango dira,
kostalde mugitu hori osatzen duten alga-basoetara iritsi arte.
Atlantikoko klimarik ezegonkorrena, hain zuzen ere,
haizeak gogorren jotzen duen lekuan dago, ozeanoaren beste aldean.
Hego Amerikako Hornos lurmuturrean.
Ekaitzak hemen bortitzak dira,
azkenaldian okertzen ari den zerbait.
Krisi klimatiko globala dela eta, haizeak areagotzen ari dira urtez urte.
Ehizatzeko trebetasun bereziak behar dira
Patagoniako itsaso gero eta kementsuagoetan.
Orkak harrapakaririk iaioenak dira hemen.
Denetarik jasan dezakete.
Itsas elefante heldu bat ere
ez da haientzat aurkari.
Itsas elefanteak kostaldera hurbiltzen dira ugaltzeko.
Urte osoan hemen geratzeko,
orkek beste harrapakin batzuk aurkitu behar dituzte.
Amona da taldeko liderra.
50 urte ditu ia
eta bizitza osoa eman du kostalde hori menderatzen.
Orain, hondartzak begiz jo ditu,
hantxe, foka gazteak eta itsas lehoiak ur bortitzegietatik babesten ari baitira.
Olatuak hondartuko dituen arriskua dago.
Orka horrek saiatu beharra du, baina.
Hondartzara hurbilduko da ehizatzera.
Harrapatuta geratuz gero, hil liteke.
Orka familia gutxik ehizatzen dute horrela.
Amarengandik ikasitako teknika da, hurrengo belaunaldira pasatu behar duena.
Amonak leku bat behar du segurtasunez irakatsi ahal izateko,
gazteak hondar ez daitezen bat.
Irakaslea denez, leku berezi batera gidatuko ditu.
Aintzira seguru batera, zehazki,
olatuen arriskutik urrun.
Hondartza hori ehizarako akademia bat da,
non azken soldaduek
arazoak sor ditzaketen askatasunez.
Ikasleek gazteen berezko konfiantza dute.
Kume hori zorionekoa da,
orkek ikasteko asko baitute oraindik.
Irakasleak bidea markatzen du.
"Jarrai iezadazue".
Ezinbestekoa da hondartza egokia aukeratzea.
Eguneko lehen ikasgaia?
Eraso-angelua.
Kostaldeko malda ez bada oso sakona,
hondartuak amaituko dute eta ez dute harrapakina lortuko.
Arriskutsua denez,
laguntzaile bat eramatea komeni zaie hasiberriei,
harrapatuta geratuz gero lagunduko dituen norbait.
Bigarren ikasgaia.
Isiltasuna.
Amonak hegalak ezkutatzen ditu estrategia gisa.
Formazioan patruilatzen ikasi behar dute, bizkar-hegalak urpean mantendu bitartean.
Isilak ere izan behar dute.
Arnasari eutsi.
Erakustaldi bat egiteko unea da.
Helburua?
Harrapakinari hozka egin.
Aurrera egiteko, soldaduek ikasitakoa praktikan jarri behar dute.
Hori oso ehiza konplikatua da.
Motelegia.
Ozenegia.
Abiadura polita, baina helburu okerra.
Aurrera egiten ari dira,
ikasgaiak gogoratzen, baita akatsetatik ikasten ere.
Baina oraindik adituen laguntza beharrezkoa da.
Amonak kolpe perfektua prestatzen du.
Eraso-seinale bat egingo du buruarekin.
Ikasle hori arrakastatik hurbil egon da. Graduaziorako urrats handia izan da.
Urteak igaro ditzake gazteak entrenatzen misio zail horretan.
Beste harrapakariek ez dute hainbeste denbora behar mailaz igotzeko.
Trebetasun horiek hain dira konplexuak,
non talde-lanari esker bakarrik diren posible,
baita amonaren jakinduriari esker ere.
Ekuatorerantz,
haizea eta olatuak gutxiagotzen dira,
korrontea iparralderantz mugitu heinean.
Bero itogarri baten pean,
urak baretu egiten direla dirudi.
Brasilgo kostaldeak gatza jasaten duten zuhaitz-basoei ematen die bide.
Mangladiak.
Korronteko bidaiarien beste adibide bat.
Asiako hego-ekialdean eboluzionatu zuten,
baina, korrontea nabigatuz, tropikoetara hedatu dira.
Horrela, marea-baso zabalak sortu dira,
adibidez, hemen, Amazonian.
Munduko mangladia itsasarte handiena da.
Arrain ausart baten elikadura-eremua da ere.
Anableps anableps deritzo eta abenturarako grina handia du.
Esploratzaile horiek guztiak basoan sartzeko irrikan daude.
Baina itsasaldia baxua da eta kostan harrapatuak daude.
Eguzkiaren eraginez, sakonera gutxiko urak beroegiak dira arrain gehienentzat.
Itsasgorarekin,
urak gora egin ahala, alegia,
berehala abiatzen dira.
Igeri egiteaz gain,
salto egiten dute.
Elkarrekin seguruago daude.
Oso mundu desberdina da hemengoa.
Mangladietan, beren ezohiko ikusmena erabilgarria da.
Jendeak lau begiko arrainak deitzen duen arren, bi baino ez dituzte.
Begi-ninian bistako zatiketa bat daukate.
Hori dela eta, begiaren erdia ur azpiko arriskuetan izaten dute,
bestea gainazalaren aukeretan mantentzen duten bitartean.
Auskalo nondik etorriko den hurrengo otordua baso horretan.
Termitak.
Zoragarriak.
Gozoak izan daitezke, baina bada sari handiago bat
itsasaldia segitu nahi duten ausartentzat,
ozeanotik urrunen dagoen punturaino.
Arrain horrek abentura hasi zuen tokitik 1,6 kilometrora dago hori.
Janari on baten bila hasitako bidaia,
eskuragarri egunean bi aldiz bakarrik.
Mangladiko karramarroek atzera egin behar dute
beren brankiak freskatzeko.
Minutu batzuk baino ez ditu itsasaldia jaitsi aurretik.
Bat harrapatu du.
Sari izugarria, inor gutxi ausartzen den lekura hurbildu izanagatik.
Laster itsasaldia aldatu egingo da
eta espedizio taldeak kostaldera erretiratu beharko du
edo bero kiskalgarrian lehor geratzeko arriskua izango du.
Atlantikoak Amazonian duen eragina bezala,
munduko ibairik handienak ere ozeanoan du eragina.
Milioika tona orbel mugitzen ditu egunero,
baita ibaiko sedimentuak ere.
Oihan tropikaleko elikagai horiek
Brasilgo kostaldetik 3000 kilometrora mugitzen ditu korronteak
Ozeano Atlantikoko harribitxira iritsi arte,
Karibe itsasoa.
Honaino bidaiatu dugu ur eder eta gozoez gozatzeko.
Korronteari esker, Bonaire inguruan koral bigunak loratzen dira.
Ez da erraza koral inauteri horretan nabarmentzea.
Ugaltzeko garaia iristen denean, arreta erakarri behar da jendartean.
Oso animalia argia dago ilunpean, gailentzeko unearen zain.
Ez dago bakarrik.
Argi-ikuskizun magiko hori
Bonaireko ale txikienetariko baten ugalketa sinkronizatuaren adibide da,
ostrakodoa izeneko krustazeo ñimiño bat.
Horietako bakoitza arroz ale bat baino txikiagoa da.
Hala ere, bere organismoko kimiko erreaktiboenetako bi nahastuz,
ar batek argi-kateak sor ditzake,
emea bere kokapenera eramateko bezain distiratsuak.
Arrek taldean jarduten dute, eta txandaka pizten dituzte argiak.
Talde-lan horri esker,
kimiko batzuk gorde ditzakete larrialdietarako.
Erreserba horiek beharko dituzte.
Zentimetro gutxiko apogonidae arrainak gaueko plankton-harrapakariak dira.
Baina ostrakodoek arma sekretu bat dute haien kontra.
Kimikoek zapore txarra dute.
Arrainak ahal bezain azkar botatzen ditu.
Hori gutxi balitz bezala,
apogonidae arrainak distira egiten du orain.
Horrek harrapakin erraza bihurtzen du
arrezifeko mehatxu handiago baten aurrean.
Pterois izeneko arraina.
Espezie inbaditzailea da,
gizakiek ekarria duela 40 urte Ozeano Baretik.
Ez du berezko etsairik, beraz,
populazioa kontrolik gabe hazi da
eta bertako arrain txiki ugari suntsitu ditu.
Ez da gizakiek inguru horretan eragiten duten presio bakarra.
Krisi klimatikoaren ondorioz, Karibea izugarri berotu da.
Azken 40 urteetan,
Celsius gradu erdiko igoera arrisku bihurtu da arrezifeentzat,
tenperaturek izugarri eragiten baitiete.
Nahikoa izan da itsaso hori presio-eltze bihurtzeko.
Presio-eltze hori, gainera, lehertzear dago.
Beroak urakan bortitzak ohikoagoak direla esan nahi du.
Korala ahultzen den bezalaxe, arrainak ere ahultzen hasiak dira.
Ezin dute tenperatura-igoera jasan,
ezta ekaitz suntsitzaileen ondorioak ere.
Horrek guztiak koralaren % 80 galtzea eragin du.
Askorentzat, horrek etxea galtzea dakar.
Arriskutik ihes egin ezin dutenek beste ihesbide bat dute, baina.
Korronte handia hutsune estu batean zehar mugitzen da,
Floridako itsasartea.
Eremua mahuka baten pita bezalakoa da.
Lurreko ibai guztiak batera baino 30 aldiz indartsuagoa da han.
Golkoko itsaslasterra deitzen da orain, eta ozeanoko korronterik azkarrena da.
Beroa hedatzen du Ipar Atlantikoan zehar.
Hilabete bat behar du Floridatik New Yorkera joateko.
Hango ur beroa ezinbestekoa da plankton-loraldi handietarako.
Azken horrek, gainera, espezie anitz elikatzen ditu,
antzina masan arrantzatuak, ia guztiz desagertu arte.
Kolaka arrainak.
Arrantzaren kudeaketa hobeari esker, espeziea berreskuratzen ari da.
Baita hemen ere, Long Islanden, New Yorken.
Taldean oso gertu egon behar dute,
orain beroagoa den korronteak Karibeko marrazoak erakartzen dituelako,
inoiz baino iparralderago.
Makina bat izan arren, ez dira batere errazak harrapatzen.
Oso bizkorrak dira erreakzionatzen, eta hegalek argia islatzen dute.
Elkarrekin, etsaiak itsutzen dituen ispilu-efektu bat sortzen dute.
Ikuskizun izugarria da,
hondartzetatik hurbil ikus daitekeena.
Ipar Amerikatik igarotzen den bitartean,
korrontea zabaldu egiten da eta beroa banatzen du ozeanoan zehar.
Zati bat Ipar Europarantz doa.
Bestea, ekialderantz,
uharte ñimiñoz osatutako zona bat zeharkatzen duen bidaian.
Azoreak.
Erdialdeko Atlantikoko dortsalean dagoen gailurrik altuena dago hemen.
Itsasondotik 8200 metro baino gehiagora altxatzen da.
Korronte ozeaniko globalaren bidean kokatua dago, bete-betean.
Ondorioz, itsasondoko elikagaiek azalean amaitzen dute.
Lurra aberatsa da
puntu horretara irits daitekeen edozein izakirentzat.
Korrontearen beroketari esker, Afrikako kostaldetik datorren
izaki berri baten bizileku bihurtu dira Azoreak.
Marrazo balea.
Hamabost metro luze da
eta 20 tona baino gehiago pisatzen du.
Gaur egun bizi den arrainik handiena dugu.
Azken 15 urteetan,
ura nahikoa berotu da, bisitari horiek maizago etortzeko.
Tronpeta arrain horiek jango lituzke,
baina, hiru dimentsioko espazio horretan,
erraz ihes egin diezaiokete.
Lekurik seguruena izaki horren gainean da.
Hurbil egon behar dute, eta, aldi berean, ahoa saihestu.
Arraintxo taldeak ihes egin du oraingoz,
baina bat ez da arrainik handiena amarru berezirik gabe.
Animalia guztien artean, belarririk onena du marrazo baleak.
Aparteko entzumena du, alegia.
Zentzumen hori abantaila izan daiteke
urruneko soinuak entzuteko eta kokatu ahal izateko.
Arrain-talde hori
hegalaburra erraldoi batek suntsitu du, ia 680 kilo pisatzen dituen batek.
Lasterketa-zaldi baten tamaina eta abiadura ditu.
Baina ez dago hemen hegalaburragatik,
ertzaren inguruan igerian dauden atun txikiagoengatik baizik.
Hegaluzea, moja eta amia.
Metro bateko luzera dutenez, marrazo balearen ondoan txikiak dirudite.
Marrazo balea gose da,
eta, beti bezala, aukera berri baten zain dago.
Horixe da behar duena.
Marrazo balearekin bat eginez gero,
oturuntzarik handiena aurkituko dute.
Marrazo baleak beste perturbazio bat detektatu du
eta atun-taldearekin atzemango du.
Hurbildu ahala, atun txikiek ez dute zalantzarik.
Oldartu eta eraso.
Arrain txikiak bizkarrera jaisten dira,
babes bila.
Baina, oraingoan, atunek ez diete ihes egiten utziko.
Gorantz bideratuko dituzte,
gainazalean harrapatzeko.
Marrazo baleak ez du ezer egiten atunek arrainak inguratu bitartean.
Arrain-tornado handi bat sortu da.
Harrapatuak dituztela,
atunak banan-banan erasotzen hasten dira.
Itxaroten egon diren unea da.
Talde-lanari esker, nahi adina jan dezake azkenean
eta ehunka arrain irentsi mokadu bakoitzean.
Aukera berriak aprobetxatu ditu
gaur egungo Atlantiko aldakorrean.
Azoreetatik,
hegalaburrek igeri egiten dute korronte beroan,
itsaso ezkutu batean ugaldu ahal izateko.
Mediterraneoa.
Garai batean arrainez beteta zegoen, baina orain oso desberdina da.
Arraintegi asko daude.
Azken bi mendeotan,
Mediterraneoaren zati batzuk gehiegi aldatu ditugu.
Gure ozeanoetako beste leku askotan bezala,
industria-teknologiak inoiz baino urrunago eta sakonago iristeko aukera eman digu.
Arrantza jada ez da jasangarria.
Arraintegi horietako arrain-kopurua handitzen ari gara,
eta beren taldekatzeko berezko sena abantaila gisa erabiltzen.
Sare horien barruan dauden lupia eta urraburuak adibide.
Arrain populazio horiek
izurde handi familia bat honaino iristea eragin dute.
Sareetatik kanpo, gatibu dauden horien konpainia nahi dute,
seguru sentitzen baitira horrela.
Baina janari erraza bihurtzen dira izurdeentzat.
Mediterraneoko urak zeharkatzen dituen korronte handiaz gutxi dago hemen.
Ura ozeano irekikoa baino beroagoa da.
Horrek lurrunketa handiagoa eta ur gaziagoa esan nahi du.
Gatibu dauden arrainei ere haztea zaila egingo zaie
ur gero eta oldarkorrago horietan.
Hau al da gure ozeanoen etorkizuna?
Hala bada, nahi dugun etorkizuna al da?
Arrainentzat,
harrapakarientzat,
guretzat?
Tenperaturak ez dira Mediterraneoan bakarrik igotzen ari.
Atlantikoan zehar egin duen lau urteko bidaia horretan,
bero asko pilatu du korronte handiak,
Europako iparraldean klima beroagoa sortzeko adina bero.
Horrek tenperaturak 11 Celsius gradutan igo ditu.
Itsasotik kanpo, muturreko klima berri bat sortzen ari da.
Ipar Atlantikoko baldintzak erabat okertu dira gaur egun.
Ozeano irekian bizirautea zailagoa da neguan.
Islandian, baldintza latz horiek
Atlantikoko harreman sendoenetako bat probatu egiten dute.
Lanperna-musua bere bikotekidearen zain dago.
Bere benetako maitasuna da hura.
100 000 arren artean bat da, bere bikotekidea noiz itzuliko den zain,
zortzi hilabetez bananduak egon ondoren.
Bere bikotekidea urruti dago itsasoan,
ehizan eta energia sortzen, habia egiteko denboraldirako.
Beraz, hobe du gordelekua ongi prestatzea.
Espezie horretako arrentzat, funtsezkoa dena garbi-garbi uztea.
Urtean txorikume bakarra dutenez, dena primeran egon behar du.
Azken ukitu batzuk
eta prest dago emaitzez harrotzeko.
Baina ez du inondik ikusten.
Pazientzia behar du.
Elkarrekin egon diren hamar urteetan, ez du inoiz abandonatu.
Baina lanperna-musu hori ezin da geldirik egon.
Etxea eraiki ondoren, denbora librea irabazi du.
Dibertigarria dirudi.
Bereziki haizea altxatzen denean.
Bere inguruan, bikote guztiak elkartzen ari dira.
Baina oraindik ez dago berearen seinalerik.
Duela gutxi arte, lanperna-musuak egun gutxitan elkartzen ziren.
Baina arrainak agortzen ari direnez, neguko ekaitzak okertzen ari direnez,
zailagoa da ehizatzea.
Emea ez da arrantza-eremutik joango arrautza bat ekoizteko prest egon arte.
Zenbait eme ez dira inoiz itzultzen.
Azkenik!
Zortzi hilabete ondoren.
Atlantikoko harreman leialenetako bat da hori, dudarik gabe.
Orain, kume bat sortzeko unea da.
Lanperna-musuentzat, Ipar Atlantikoko animalia guztientzat,
ozeanoaren beroketa erronka handia da.
Baina gure begiradaz haratago, natura erantzuten ari da.
Arrainak mugitzen ari dira, etxe berrien bila.
Bizirik dirauen bakailaoa,
paneka atlantikoa
eta atuna
iparraldera mugitzen ari dira
korronte ozeaniko globalarekin batera,
ozeano aldakorrenerantz.
Laster, korrontea Ozeano Artikora iritsiko da.
Ur beroa eramango du, eta horrek izotza urtu
eta antzina zeharkaezina zen ozeanoa handituko du.
Bizirauteko, neurri berriak hartu beharko dira.
Azpitituluak: Oihana Guillan Valdés