OKYANUSLARIMIZ
Şişe burunlu yunuslar.
SESLENDİREN BARACK OBAMA
Bu sürü, Batı Avustralya açıklarındaki sıcak sığ sularda yaşıyor.
Yeryüzünün en büyük deniz çayırlarından biri de burada.
Burada yemek bulmak kolay değil.
Bazı balıklar var tabii
ama onları yakalamak epey zor.
Özellikle de bu kaypak ve ismiyle müsemma tereyağı balığını.
Yunuslar ses kullanarak avlanır
ama deniz çayırları sesle yer belirlemelerini engelliyor.
Çok yaklaşırlarsa da
tereyağı balığı ürküp deniz çayırının içine saklanıyor.
Bu küçük balığı alt edebilmek için
okyanusun en zeki memelilerinin çok daha yaratıcı olmaları gerekecek.
Bu körpe dişi, boş bir deniz kabuğunu
daha faydalı bir şeye dönüştürme derdinde.
Tereyağı balıkları meraklıdır.
Kabukları barınak olarak kullanabilirler.
İşe yarayabilir mi?
Her deniz kabuğunun tam doğru yerde olması gerek.
Hem deniz çayırına yakın...
...hem de yeterince açıkta.
Sabırsız davranıyor.
Ve işleri hızlandırmaya çalışıyor.
Çok yaklaşmıştı.
Yakaladı!
Balığı çıkartmak bir sorun gibi görünebilir.
Ama yunus için mesele değil.
Eğer deniz kabuğunu suyun üstünde tutarsa
küçük balığın çıkacağını çözdü.
Kıl çeker gibi.
Bu kadar zeki yunusları başka hiçbir yerde bulamazsınız.
Alet kullanımı gibi komplike davranışları da cabası.
Tropikal Hint Okyanusu'nda yaratıcılığı tetikleyen şey
işte tam da bu "av olma, avcı ol" anlayışı.
HİNT OKYANUSU
Küresel okyanus akıntısı batıya doğru dalgalanırken
genelde iki yıl süren bir yolculukla
sıcak tropikal deniz suyunu Asya'dan Afrika'ya taşır.
Önce Güneydoğu Asya'nın Mercan Üçgeni olarak bilinen bir bölgesine
hayat vererek başlar.
25.000 tropik adadan oluşan bir labirent.
Buradan her saniye 15 milyon ton su akıyor.
Güneşin aydınlattığı sığ suları sürekli canlandırıyor
ve deniz yaşamı çeşitliliğini besliyor.
Hem de her yerden daha çok.
80.000'den fazla türün dip dibe yaşadığı bu mercan resiflerinden
daha rekabetçi ya da daha tehlikeli bir ortam olamaz.
Ama yiyecek şaşırtıcı şekilde kıt.
Ve besleyecek milyonlarca boğaz olunca da
her resif sakini bir başkasının menüsünde yer alıyor.
Yavrularını güvende tutmak gece gündüz aman vermeyen bir iş.
Müstakbel bir anne
yavrularını korumaya çalışırken yaratıcılıkta çığır açıyor.
Tavus kuşu mantis karidesi.
O bir resif mühendisi.
Bütün mahalleyi âdeta karış karış ezberlemiş.
Onun tutkusu, ölü mercan parçaları bulmak.
Olur da ihtiyacı olursa diye her birinin yerini hafızasına kaydediyor.
Ama acele etmesi gerek
çünkü resifin geri dönüşümcüleri
bulabildikleri tüm ölü mercanları...
...kuma dönüştürmekle meşgul.
Bu parça iş görür gibi.
İyi ama neden bu kadar seçici?
Çünkü tam olarak nasıl bir mercana ihtiyacı olduğunu biliyor.
Ki inşaatı tamamlayabilsin.
Daha önce bulduğu parçaların yapısını dahi hatırladığı düşünülüyor.
Her biri diğeriyle uyumlu olacak biçimde onlardan bir istinat duvarı oluşturuyor.
İşe yarayabilir.
Yanlış şekil.
Duvarcılık becerileriyle
sağlam bir yuva inşa etti.
10.000 yumurtasını yumurtadan çıkana dek burada koruyabilir.
İçeri girmek isterseniz de
önce anneyi geçmeniz gerekecek.
Mümkün değil.
Mühendislik becerisi sayesinde
bu akıllı anne resifteki en büyük sorunu çözebildi.
Gelecek nesilleri güven içinde yetiştirme sorununu.
Hem de etrafta bu kadar aç boğaz varken.
Ama evlatlarının hayata en iyi şekilde başlamasını sağlamanın tek yolu bu değil.
Küt kafalı papağan balıkları yumurtalarını saklamaz.
Resifin yumurta yiyicilerini alt etmek için başka taktikleri var.
Ama yumurtlamaya geçmeden önce
yüzeyin 30 metre altında çiftleşme hakları kararlaştırılmalı.
Çünkü çiftleşmek için mükemmel bir zaman ve yer var.
O mükemmel yer işte bu yamaç.
Burada gelgit ve akıntı resiften uzağa doğru aktığından
yumurtaları güvenli bir yere sürükler.
Doğru zaman mı?
Gelgit zirveye ulaştığında.
Yarışmacıların her biri akıntının en güçlü olacağı bir yer arıyor.
En iyi yeri de en büyükleri kapıyor.
O alanı kim elinde tutabilirse en çok dişi tarafından o seçilecek.
Onun döllediği yumurtalar da
resiften ve yırtıcılardan en uzağa sürüklenecek.
Ama yukarıda, resifte olan dişileri yerinden ayrılmadan nasıl etkileyecek?
Mevkisini bırakamaz.
Kuyruğunu sallayarak bazı küçük rakipleri defedebilir.
Ama bu oğlanı değil.
45 kiloluk vahşi bir papağan balığı.
Gözlerini aynı çiftleşme noktasına dikmiş bir rakip.
Ondan korkmuyor.
Yapacak tek bir şey var.
İlk kez, bu ağır sıklet müsabakasını en ön sıradan izleyebileceğiz.
Çarpışmaları o kadar şiddetli ki
küt kafaları arasında sıkışan su buharlaşıyor.
Kaskları, çarpışmanın etkisini azaltmak için çukur şeklinde.
Çarpışma, bu derinlikte
içeriye doğru patlayan buhar baloncukları yaratıyor.
Resif boyunca şok dalgaları göndererek
seyircilere dövüşün başladığını duyuruyor.
Tek silahları kafaları değil.
O mercan çatırdatan çeneleri şimdi devreye giriyor.
Teknikleri "ez ve parçala."
Birbirlerinin pullarını kesiyorlar.
Akıntı şiddetlendikçe
daha çok dişi geliyor.
Nihayet bir kalabalık toplayabildiler.
Son raunt.
Akıntı şiddetini artırırken onları ayıracak hiçbir şey yok.
İkisinin istediği de tam buydu.
Çünkü resifteki en yüksek ses
sadece bu kadar denk bir rakiple yaratılabilirdi.
"En güçlü biziz" diyorlar.
Bu maçtan ikisi de galip ayrılıyor.
Performansları onlara onlarca hevesli hayran kazandırdı.
Artık yumurtlamaya hazırlar.
Doğru yerde...
...ve doğru zamanda.
Böylece gelgit ve akıntı maharetini gösterip...
...papağan balıklarının gelecek nesillerini güvenli bir yere,
resiften çok uzağa sürükleyecek.
Küresel okyanus akıntısının yolu Güneydoğu Asya adalarının arasına düşüyor.
Gittiği yerlerde de
yukarıdaki tüketim odaklı yaşam tarzının delillerini topluyor.
Mercan resiflerini süpürüp kumlu çorak arazilere geçmeden önce.
Her yıl yaklaşık iki milyon ton plastik atık
Hint Okyanusu'na giriyor.
Bütün okyanuslardaki plastik kirliliğinin en yüksek seviyelerinden.
Bu parçalarının her birinin çözünmesi yüzlerce yıl sürecek.
Sonunda mikro plastiklere dönüşecekler.
Okyanus sağlığına zarar verecek
ve hatta bizim besin zincirimize dahi girecekler.
Ama burada bu dağınıklıktan en iyi şekilde istifade etmeye çalışan biri var.
Damarlı ahtapot.
Bu dişi, avını pusuya düşürebileceği bir yer arıyor.
İnsanlar tarafından atılan nesneler de ona pek çok olasılık sunuyor.
Ne derler bilirsiniz, "Birinin çöpü başkasının hazinesidir."
Bir şişe mükemmel bir saklanma yeri olabilir.
Birazcık düzeltmek lazım sadece.
İşte şimdi oldu.
Hoppa!
Tekrar deneyelim.
Tamam.
İşte böyle.
Bu iş görür.
Çok daha ferah.
Evet.
Ama o, dışarıyı görebiliyorsa...
...belki avı da içeriyi görebilir.
İşe yarayacağı yok.
Doğa daha iyi bir çözüm sunabilir mi?
Bunlardan ikisiyle...
...ve biraz da kazı yapınca...
...saklanıp gözetlemek için yeri olacak.
Sifonuyla da rahat nefes alabilecek.
Ahtapot kendine istiridye süsü verebilir.
Pusuya yatmak için mükemmel.
Sadece etini yiyip kalan kısımları atacak.
Ama artıkları ortalıkta bırakmak pek iyi bir fikir değil.
Leşçilleri çekiyor.
Bu balıklar yengeçleri korkutup kaçıracak.
Kendini ele vermeden onları postalamanın bir yolunu bulmalı.
Sifonunu bir silaha çeviriyor.
Tekrar doldur.
Şimdiye kadar bir ahtapotun bu şekilde
silahlanabileceğini bilmiyorduk.
Dâhice.
Belki de tüm okyanuslarda
silah olarak fırlatıcı kullanacak kadar zeki olan tek yaratık.
Hazır ortalık süt limanken avlanmaya dönebilir.
Hatalarından da çabuk ders alıyor.
Bu sefer çöpünü dışarı çıkarıyor.
Çöpünü, saklanma yerinin açığa çıkmayacağı kadar uzağa döküyor.
En azından birileri atıklarını ne yapacağını öğrenmiş.
Küresel okyanus akıntısı,
Mercan Üçgeni'ni geride bırakıp batıya, açık denize doğru akıyor.
Ama burada yiyecek kıt olduğu için pek fazla hayat taşımıyor.
Burası bir deniz çölü.
Yine de içinde devler saklı.
Akıntının büyük yolcuları...
...henüz yeni uyanıyor.
İspermeçet balinaları.
Sıkı sıkıya bağlı bir aile.
İçlerinde sadece birkaç haftalık bir bebek de var
ama hızla büyüyor.
Karnı aç ve ısrarcı.
Onun ihtiyacı olan besleyici sütü üretmek için
annenin her gün yüzlerce kilo deniz mahsulü yemesi gerek.
Bu da bu verimsiz, güneşli suları bırakıp uçuruma doğru dalmak demek.
Yavru ne kadar istese de
annenin 45 dakikalık dalışlarında ona eşlik edemez.
Annesine katılacak kadar
uzun süre nefesini tutabilecek güce erişmesi üç yılı bulabilir.
Ama onu duyabiliyor.
Bir buçuk kilometre aşağıda dev bir mürekkep balığı avlıyor.
Annesinin onu terk etmediğini biliyor.
Ablaları ve teyzeleri etrafına toplanıp onunla oynama şansını kaçırmıyorlar.
Onu sevgi ve şefkate boğuyorlar.
İspermeçet balinaları gezegendeki en büyük beyne sahip.
Bizimkinin altı katı büyüklüğünde.
Beyinlerinin empatiye ayrılan kısmının da üç kat büyük olduğu düşünülüyor.
İspermeçet balinalarının yakın aile bağları ve duygusal zekâları
bu vahşi doğada hayatta kalabilmelerini sağlayan en büyük etken.
Anne nihayet karnı mürekkep balığı dolu dönüyor.
Bebeği için besleyici sütüyle.
Yukarı çıkarken su sütununu da karıştırıp,
dipteki deniz besinlerini yüzeye getirerek
bu deniz çölünü ve okyanus akıntısını da zenginleştirdi.
Okyanus akıntısı da yolculuğuna Orta Hint Okyanusu boyunca devam ediyor.
Küçük adacıkları aşıp geçiyor.
Maldivler.
Chagos.
Seyşeller.
Bunların her biri bu deniz çölünde birer vaha gibi.
Deniz yaşamı için bir cazibe merkezi.
Ve bazıları için de gani gani nimet vaadi demek.
Dev kral balığı ya da kısaca DK.
13 kiloda, hâlâ körpe sayılır.
Kendisi bir yırtıcı
ve bir gün mercan adasının süper avcılarından biri olabilir.
Onun gelişi, ada takviminde önemli bir olayla aynı zamana denk geldi.
Yere yuva yapan deniz kırlangıçlarının uçmayı öğrendiği haftaya.
Yavruların dayanıklılıklarını geliştirmeleri gerek
ama çabuk yoruluyorlar ve sık sık dinlenmeye ihtiyaç duyuyorlar.
Büyüyüp güçlenmek isteyen küçük bir DK için...
...bu, beslenmesini değiştirmek için güzel bir fırsat.
İlk başta temkinli davranıyor.
Şansını kaybetti.
Bu vahşi yetişkinlerle aşık atamaz.
75 kiloya varan ağırlıklarıyla
yetişkin DK'ler saatte 65 kilometre hıza ulaşabiliyor.
Tekniklerini de geliştirmişler.
Yetişkinlerden bazıları 10 yıldan fazladır bu yıllık şölen için geri dönüyor.
Onlar gibi avlanmayı öğrenmesi gerek.
Mümkünse önce arkadan yaklaşıp sonra hızlanmalı.
İşte bir tane.
Yavru yorgun.
Bir daha böyle bir fırsat yakalayamaz.
Ama kuşları yakalamak kolay değil.
Hele de uçarlarken.
Bir hafta içinde, yavrular daha çok yetişkin gibi olacaklar.
Havada daha uzun süre kalabilecek...
...ve suya nadiren inecekler.
Şimdi sürati ve irtifayı hesaplaması gerekiyor.
Suyun üstünü iyi göremiyor.
Açısını mükemmel bir şekilde ayarlaması gerekiyor.
Bu sezon, daha deneyimli DK'ler amaca daha önce ulaşıyorlar.
Becerilerinde ustalaşması
ve gerçekten dev kral balıklarının saflarına katılacak kadar büyümesi
yıllar sürebilir.
Mavi deryaların ıssızlığında iki yıl dolandıktan sonra
küresel okyanus akıntısı, Doğu Afrika'ya bodoslama dalarak
besin açısından zengin kıyı sularına karışıyor.
Akıntı burada bölünüyor.
Büyük bölümü güneye gidiyor.
Ama yaz aylarında
bir kısmı kuzeye, Basra Körfezi'ne doğru akıyor.
Tropik güneşin altında...
...hızlı buharlaşma oranlarının
okyanuslardaki en tuzlu denizlerden birini yarattığı yere.
Burası nadir görülen bir sakine ev sahipliği yapıyor.
Bir zamanlar onu deniz kızıyla karıştıranlar olurdu.
Günümüzde dugonglar hâlâ gizemli yaratıklar.
Bu nazik denizinekleri bir zamanlar
Avustralya'dan Afrika'ya kadar Hint Okyanusu kıyılarında çok görülürdü.
Avlanma yüzünden bazı bölgelerde nesilleri tükenme noktasına geldi.
Taze otlara olan iştahları onları deniz çayırlarına bağlıyor.
Ama yakın zamanda keşfedilene göre
dugonglar büyük toplantılara katılmak için uzak mesafelere göç ediyorlar.
Bunu neden yaptıklarıysa bir muamma.
Bugün, böyle bir manzaraya şahit olabilmek gerçekten büyük bir ayrıcalık.
Sadece akıntının canlandırıcı etkisiyle mümkün olan bir manzara.
Dünyanın her yerinde,
deniz çayırları ve onlardan beslenen hayvanlar
yükselen deniz sıcaklıkları yüzünden tehdit altında ve azalmakta.
Bu biriken ısı,
akıntıdan, daha fazla suyun buharlaşmasına neden olarak
gezegenimizdeki en büyük hava sistemini güçlendiriyor.
Muson yağmurları.
Her yıl Hint Okyanusu'nun kuzeyinin her yerine yayılır.
Bugün her zamankinden daha güçlü ve daha tahmin edilemez.
Muson, Hint Okyanusu'nu her zaman topraktan gelen besinlerle beslerdi.
Ama bugünlerde beraberinde daha az memnun edici bir şey getiriyor.
Kirlilik.
Trilyonlarca plastik parçası her yıl buraya geliyor.
Hayalet vatozlar gezgindir.
20 milyon yıldan uzun süredir küresel okyanus akıntısıyla geziyorlar.
Ama sudaki planktonları süzerek beslendikleri için
artık bu plastikleri yutmaktan kaçınmaları mümkün değil.
Görebildikleri parçaların haricinde
bir yığın da göremedikleri, plankton boyutundaki parçacıklardan var.
Bir hayalet vatoz eski bir oltaya dolanmış
ve çıkarması mümkün görünmüyor.
Plastik misina bir süre sonra etini kesecek.
Plastik yutmak ya da plastiğe dolanmak
bu kadim vatozlar için modern bir risk.
Ama böyle olmak zorunda değil.
Okyanuslara zarar vermiş olabiliriz
ama atıklarımızı daha iyi yönetmeyi becerebilirsek
onları da iyileştirebiliriz.
Güney Mozambik açıklarında,
hayalet vatozların, enfekte yaralarının tedavisi için geldikleri özel bir yer var.
Yalnız da değiller.
Birçok vatoz türü burada şifa arıyor.
Buna nadir görülen kemane vatoz da dâhil.
Çok az bildiğimiz bir tür ama şimdiden nesli tehlike altında.
Değerli yüzgeçleri için insanlar tarafından avlanıyor.
Ama en çok şifaya ihtiyaç duyanlar hayalet vatozlar.
Bu dişi, köpek balığı saldırısından kurtulmuş.
Kanatlarındaki ısırık yaraları enfeksiyon riski oluşturuyor.
O da sağlık ocağına geliyor.
Sağlık ekibi işe koyuluyor.
Enfekte dokuyu alıyorlar.
Bu da yenisinin büyümesini hızlandırıyor.
Onun yaraları, onların yemeği.
Yüzlerce hayalet vatoz acil servis için akıntıyla buraya geliyor.
Ama riskler de var.
Boğa köpek balıkları burada cirit atıyor.
Bu akıllı vatozlar birbirlerinin arkasını kolluyorlar.
Hepsinin ihtiyaç duydukları gerekli bakımı almalarını sağlıyorlar.
Doğru tedaviyle,
bedenleri inanılmaz bir yenilenme gücüne sahip.
Bu hastalara ikinci bir şans verildi.
Hepsi de bu özel mabette aldıkları bakım sayesinde.
Burası pek çok vatoz için âdeta bir sığınak.
Onlar küresel okyanus akıntısının nazik gezginleri.
Şimdi güneye doğru gidiyoruz.
Burada büyük akıntı hız kazanıyor
ve yeni bir isim alıp "Agulhas Akıntısı" oluyor.
Ekvator sıcaklığını Afrika'nın ucuna taşıyor,
burada Atlantik Okyanusu'nun daha soğuk, daha zengin sularıyla karışmaya başlıyor.
Büyük beyaz köpek balığı için ideal koşullar.
Az sayıdaki birkaç sıcakkanlı köpek balığı türünden biri,
bu özelliği kas performansını artırıp zihnini keskinleştiriyor.
Büyük beyazların hüküm sürdüğü bu sularda hayatta kalabilmek için
onlardan akıllı olmak gerek.
Henüz sekiz haftalık körpe bir fok yavrusu.
Kahverengi kürklü fok kolonisinde doğdu.
Kapısının önündeki büyük beyazların içinde nasıl hayatta kalacağını öğrenmesi gerek.
Bu yeni öğrencinin fok kolejine yazılma vakti geldi.
Sınıf arkadaşları en önemli dersleri çoktan öğrenmeye başladılar bile.
Kural bir, keskin dişlerden uzak dur.
Kural iki, asla gardını düşürme.
Bilge foklar asla gafil avlanmaz.
Başkalarının hatalarından ders alabilirsin.
Fakat en önemli ders, birlikte çalışmak.
Yekvücut hareket etme yetenekleri
grup hâlindeki kürklü fokları tüm köpek balıklarından güçlü yapıyor.
Çeteyi karşısında görünce...
...bir büyük beyaz bile geri çekilir.
Ama esas taktik savaşı henüz başlamadı.
Güney deniz fili.
Antarktika sularından gelen bu akıncı
yeni fırsatlar peşinde.
İlk başta, kürklü foklar bu yabancıya bir anlam veremiyorlar.
Fok gibi görünüyor...
...ama köpek balığından bile büyük!
Beklemedikleri bir şekilde aynı derecede de ölümcül.
Yavru, karanın kürklü fokların sığınağı olduğunu biliyor.
Ama bu avcı su kıyısına geldiğinde durmuyor.
Köşeye sıkıştı.
Ama bu grupta asla yalnız değil.
Birazcık daha dayanması gerek.
Ta ki destek gelinceye kadar.
Bir büyük beyazı postalamışlardı.
Birlikte bu deniz filini de geldiği yere geri gönderecekler.
Bu kürklü foklar,
sayıca fazla olmaları ve kolektif zekâları sayesinde
burada, Cape'te hayatta kalabiliyorlar.
Çabaları da buna değiyor.
Çünkü yılda bir kez
sıcak Hint Okyanusu akıntısı
soğuk Atlantik sularını kıyı şeridine hapsettiğinde
çok sayıda balık sürüsünü bir araya gelmeye zorluyor.
Buradakiler tarafından "sardalya istilası" olarak biliniyor.
Yüz milyonlarca sardalya
sekiz kilometre uzunluğa varan sürüler oluşturuyor.
Tam da kürklü fokların kapısının önünde.
Ama bu uzun süre onlara kalmayacak.
Balıklama dalan moruslar geliyor.
20.000 kadar yunus da peşlerinden.
Binlerce köpek balığıyla birlikte.
Ve hatta...
...büyük balinalar da.
Sadece akıntının mümkün kılabildiği benzersiz bir ganimet.
Akıntı, eskiden deniz çölü olan bir yeri...
...tüm okyanuslarımızdaki
en büyük ziyafetlerden birine dönüştürüyor.
Hint Okyanusu boyunca yolculuğunun tam da en sonunda.
Sırada, küresel okyanus akıntısı yolculuğuna devam ediyor.
Hint Okyanusu'ndan Atlantik Okyanusu'na akıyor.
Burada, hızla ısınan sular güç kazanıyor.
Atlantik hiç olmadığı kadar vahşileşiyor.
Olur da başın belaya girerse yardıma koşacak bir ekibe ihtiyaç olacak.
Alt yazı çevirmeni: Reşat Bir