NASZE OCEANY
Butlonosy.
NARRACJA: BARACK OBAMA
Ta gromada mieszka na ciepłej płyciźnie w pobliżu Australii Zachodniej.
Znajdują się tu największe łąki trawy morskiej na Ziemi.
Trudno w nich o pożywienie.
W okolicy pływają pewne ryby,
ale niełatwo je schwytać.
Zwłaszcza oślizgłe osobniki całkiem trafnie zwane rybami masłowymi.
By polować, butlonosy korzystają z dźwięku,
ale trawa morska zakłóca ich echolokację.
Jeśli za bardzo się zbliżą,
ryby masłowe dadzą nura i ukryją się w gąszczu.
By przechytrzyć te małe ryby,
najinteligentniejsze ssaki oceanu będą musiały być bardziej pomysłowe.
Młoda samica doskonali swe umiejętności,
dzięki czemu pusta muszla stanie się przydatnym narzędziem.
Ryby masłowe są ciekawskie.
Wykorzystują muszle jako schronienie.
Uda się?
Każda muszla musi znaleźć się w idealnym miejscu.
Blisko trawy morskiej...
ale na widoku.
Samica się niecierpliwi.
Postanawia przyspieszyć obrót spraw.
Mało brakowało.
Złapała.
Wyciągnięcie ryby może wydawać się kłopotliwe,
ale dla tej samicy to łatwizna.
Zrozumiała, że jeśli będzie trzymać muszlę nad wodą,
rybka z niej wyleci.
Jak masełko.
Nigdzie indziej delfiny nie są tak sprytne
i nie łączą tak skomplikowanych zachowań z wykorzystaniem narzędzi.
To walka o to, by jeść i nie zostać zjedzonym,
leży u źródeł pomysłowości w tropikalnym Oceanie Indyjskim.
OCEAN INDYJSKI
Globalny prąd oceaniczny pędzi na zachód,
niosąc ciepłą tropikalną wodę morską w trwającą zwykle dwa lata podróż
z Azji do Afryki.
Rozpoczyna, ożywiając region Azji Południowo-Wschodniej,
zwany Trójkątem Koralowym.
To labirynt 25 000 tropikalnych wysp,
przez który co sekundę przepływa 15 milionów ton wody,
stale odświeżając nasłonecznioną płyciznę
i utrzymując tu największe bogactwo morskich stworzeń
na całym świecie.
Żyje tu ze sobą ponad 80 000 gatunków.
Rafy te zmuszają więc do rywalizacji i są groźne jak mało które.
Ale pożywienia jest tu niewiele.
A ponieważ wykarmić trzeba miliony,
każdy mieszkaniec rafy znajduje się w czyimś jadłospisie.
Utrzymanie bezpieczeństwa młodych to całodobowe wyzwanie.
Jedna przyszła matka odznacza się wyjątkowym sprytem,
próbując chronić potomstwo.
To rawka błazen.
Jest rafową konstruktorką,
która doskonale orientuje się w terenie.
Jej pasją jest znajdowanie szczątków nieżywych koralowców.
Zapamiętuje położenie ich wszystkich.
Mogą się później przydać.
Musi być szybka,
bo rafowi przetwarzacze
niestrudzenie zmieniają szczątki koralowców...
w piasek.
Ten kawałek?
Wygląda idealnie.
Dlaczego jest taka wybredna?
Bo doskonale wie, jaki kształt koralowca będzie potrzebny
do jej budowlanego projektu.
Uważa się, że może zapamiętywać
budowę znalezionych wcześniej kawałków
i umieszcza je w murze oporowym tak, by idealnie pasowały do kolejnych.
Może się przyda.
Nie taki kształt.
Kamieniarska wprawa
pozwoliła jej zbudować umocnione gniazdo,
w którym będzie chronić 10 000 jajeczek, aż wylęgną się z nich młode.
A jeśli ktoś zechce wejść,
będzie musiał zmierzyć się z mamą.
Nie ma mowy.
Dzięki budowniczej smykałce
ta sprytna mama rozwiązała największy problem rafy.
Jak odchować nowe pokolenie w bezpieczeństwie,
mimo wszędobylskich głodomorów.
Można jednak inaczej zapewnić potomstwu lepszy start.
Papugoryby garbogłowe nie ukrywają ikry.
Znalazły inny sposób na przechytrzenie pożeraczy jajeczek.
Zanim złożą ikrę,
ponad 30 metrów pod powierzchnią zadecydują, z kim odbędą tarło.
Istnieją bowiem idealne czas i miejsce na rozmnażanie się.
Miejsce to granica rafy.
Pływy i prądy odpływają tędy z rafy,
niosąc jajeczka w bezpieczne miejsce.
A czas? Szczytowy punkt pływu.
Rywale szukają obszaru, na którym prąd będzie najsilniejszy.
Największy samiec zajmuje najlepsze miejsce.
Większość samic wybierze tego, który się tam utrzyma.
Ikrę, którą samiec zapłodni,
prąd poniesie jak najdalej od rafy i drapieżników.
Samice wciąż pływają przy rafie, więc jak samiec ma je przyciągnąć,
nie opuszczając stanowiska?
Pozbywa się mniejszych rywali machnięciem ogona.
Ale nie tego.
To bezpardonowy gość o wadze 45 kilogramów.
Rywal, który upatrzył sobie to samo miejsce.
Jest niewzruszony.
Pozostało tylko jedno.
Po raz pierwszy możemy obserwować ten pojedynek w wadze ciężkiej z bliska.
Zderzenie samców jest tak brutalne, że woda pomiędzy ich garbami paruje.
Wzmocniona część głowy jest wyżłobiona, co pomaga skupić siłę zderzenia.
Tworzą się przez to pęcherzyki pary, które na tej głębokości implodują,
roznosząc fale uderzeniowe po rafie
i dając znać widowni, że rozpoczęła się walka.
Głowy nie są jedyną ich bronią.
Pora wykorzystać rozdrabniający koralowce otwór gębowy.
Najpierw uderzają, a potem ranią.
Wyrywają sobie łuski.
Gdy prąd staje się silniejszy,
nadpływa więcej samic.
Samce wreszcie przyciągnęły cały tłum.
Ostatnia runda.
Gdy prąd osiąga szczytowy punkt, samców nic już nie rozdzieli.
Obaj tego chcieli.
Tylko wespół z dobrze dopasowanym przeciwnikiem
uda im się wytworzyć najgłośniejszy hałas na rafie.
Dadzą znać, że są najsilniejsi.
Po takiej walce obaj są zwycięzcami.
Ich występ zapewnił im całe mnóstwo wielbicielek.
Teraz są gotowi się rozmnożyć.
W odpowiednim miejscu
i czasie,
by pływ oraz prąd czyniły cuda
i przeniosły następne pokolenie papugoryb w bezpieczne miejsce.
Z dala od rafy.
Globalny prąd oceaniczny posuwa się krętą drogą między wyspami.
Płynąc, zbiera dowody
śmieciowego stylu życia świata nad powierzchnią.
Następnie ucieka z raf koralowych na piaszczyste pustkowia.
Co roku Ocean Indyjski zasypują dwa miliony ton plastiku.
To jeden z najwyższych poziomów zanieczyszczenia oceanów plastikiem.
Każdy taki śmieć będzie rozkładał się setki lat.
Ostatecznie powstanie mikroplastik,
który zaszkodzi oceanom,
a nawet znajdzie się w naszym łańcuchu pokarmowym.
Ale jedna mieszkanka stara się wykorzystać ten bałagan.
Ośmiornica kokosowa.
Szuka miejsca, z którego może zasadzić się na ofiarę.
Przedmioty wyrzucone przez ludzi
to dla niej całe bogactwo możliwości.
Jak to się mówi:
dla jednego śmieć, a dla drugiego skarb.
Butelka może być świetną kryjówką.
Trzeba ją tylko przestawić.
Zaczynamy.
Rety!
Jeszcze raz.
Tak jest.
O to chodzi.
To się nada. Jest tu znacznie więcej miejsca.
Tak.
Ale skoro wszystko stąd widać,
to pewnie z zewnątrz również.
Tak się nie uda.
Może natura zapewni lepsze rozwiązanie?
Dwie muszle.
Trochę kopania.
Miejsce, by zerkać na zewnątrz
i oddychać syfonem.
Ośmiornica może udawać...
małża!
Idealnie, by zrobić zasadzkę.
Ośmiornica zje samo mięso
i pozbędzie się resztek.
Ale pozostawienie ochłapów w pobliżu to zły pomysł.
Przyciągają padlinożerców.
Te ryby odstraszą kraby.
Ośmiornica musi się ich pozbyć, nie ujawniając się.
Zamienia więc syfon w broń.
Przeładowanie.
Dotąd nie wiedzieliśmy, że ośmiornica
może się tak uzbroić.
Genialne.
To być może jedyne stworzenie w oceanach,
które jest na tyle sprytne, by używać pocisków.
Jest czysto. Ośmiornica może wrócić na łowy.
Szybko uczy się na błędach.
Tym razem wynosi śmieci
i wyrzuca je na tyle daleko, by nikt nie odnalazł jej kryjówki.
Przynajmniej ktoś nauczył się odpowiednio pozbywać odpadów.
Globalny prąd oceaniczny płynie z Trójkąta Koralowego na zachód,
na otwarty ocean.
Niesie ze sobą mało życia, bo pożywienia jest tu niewiele.
To morska pustynia.
A jednak skrywają się tu olbrzymy.
Pasażerowie prądu,
którzy właśnie się budzą.
Kaszaloty spermacetowe.
To zżyta ze sobą rodzina.
Mają kilkutygodniowe młode, które szybko rośnie.
Jest głodne i nieustępliwe.
By wytworzyć potrzebne mu mleko,
mama musi zjadać codziennie setki kilogramów owoców morza.
A to oznacza, że musi opuścić te jałowe, nasłonecznione wody i zanurkować.
Choćby bardzo chciało,
młode nie może jej towarzyszyć w 45-minutowych zanurzeniach.
Być może dopiero za trzy lata będzie umiało wstrzymać oddech tak długo,
by do niej dołączyć.
Ale słyszy ją.
Słyszy, jak poluje na kałamarnicę półtora kilometra głębiej.
Wie, że go nie opuściła.
Jego siostry i ciocie zbierają się wokół i wszystkie się z nim bawią.
Obsypują go miłością.
Kaszaloty spermacetowe mają największe mózgi na Ziemi.
Są sześciokrotnie większe od naszych.
A obszar poświęcony w nich empatii jest większy trzykrotnie.
To bliskie rodzinne więzi i inteligencja emocjonalna
pomagają kaszalotom przetrwać na tym pustkowiu.
Najadłszy się kałamarnicami, mama wreszcie wraca.
Ma dla młodego pożywne mleko.
W drodze na górę podburzyła toń wodną
i wyniosła substancje odżywcze z głębin,
wzbogacając morską pustynię i prąd oceaniczny.
Ten zaś kontynuuje swą podróż po środkowym Oceanie Indyjskim.
Mija niewielkie obszary lądu.
Malediwy.
Czagos.
Seszele.
Każde z nich to istna oaza na morskiej pustyni.
Magnes na morskie organizmy.
A dla niektórych obietnica obfitych łupów.
Oto karanks żółtopłetwy.
Waży 13,5 kilograma. To wciąż młodzik.
Jest myśliwym i któregoś dnia zostanie drapieżnikiem alfa atolu.
Jego przybycie zbiegło się z ważnym wydarzeniem w kalendarium wyspy.
Tygodniem, w którym rybitwy uczą się latać.
Pisklęta muszą wyrobić sobie kondycję,
ale szybko się męczą i często potrzebny im wypoczynek.
Dla małego karanksa, który musi urosnąć i nabrać siły,
to okazja do zmiany diety.
Początkowo jest ostrożny.
Stracił szansę.
Nie może się równać z dorosłymi.
Ważą one nawet 77 kilogramów
i osiągają prędkość ponad 64 km/h.
Opanowały technikę łowów.
Niektóre z dorosłych wracają na tę coroczną ucztę
od ponad dziesięciu lat.
Młody karanks musi nauczyć się polować jak one.
Podpłynąć do ofiary od tyłu, a potem przyspieszyć.
Jest i ofiara.
Pisklę jest zmęczone.
Lepszej okazji nie będzie.
Ale ptaki trudno złapać.
Zwłaszcza w locie.
Po tygodniu pisklęta zachowują się już bardziej jak dorosłe.
Utrzymują się w powietrzu dłużej
i rzadko siadają na wodzie.
Karanks musi teraz ocenić prędkość i wysokość lotu.
Kiepsko widzi to, co nad wodą.
Musi zatem udoskonalić trajektorię.
W tym sezonie pierwsze są bardziej doświadczone karanksy.
Miną lata, nim młodszy w pełni opanuje swe umiejętności
i wyrośnie na tyle, by wejść w szeregi o wiele większych dorosłych.
Po dwóch latach na rozległym błękitnym pustkowiu
globalny prąd oceaniczny zderza się z Afryką Wschodnią
i miesza z pełnymi pożywienia nadbrzeżnymi wodami.
Tutaj prąd się rozdziela.
Większość płynie na południe.
W lecie część jednak zmierza na północ, w kierunku Zatoki Perskiej.
To tam, w świetle tropikalnego słońca,
z powodu gwałtownego tempa parowania
powstało jedno z najbardziej słonych mórz na świecie.
To miejsce zamieszkania rzadko widywanego osobnika.
Kiedyś mylono go z syreną.
I dziś diugonie są stworzeniami dość tajemniczymi.
Te łagodne krowy morskie
były niegdyś pospolite u wybrzeży Oceanu Indyjskiego:
od Australii aż po Afrykę.
Na niektórych obszarach człowiek niemal je wytępił.
Diugonie poszukują obfitych żerowisk, więc żyją blisko łąk trawy morskiej.
Niedawno jednak odkryto, że migrują na ogromne odległości,
by wziąć udział w wielkich zgromadzeniach.
Nie wiadomo, dlaczego to robią.
Rzadko można dziś zobaczyć taki widok.
Być może jest to możliwe tylko dzięki krzepiącemu działaniu prądu.
Na całym świecie liczba łąk trawy morskiej i zwierząt, które na nich polegają,
zmniejsza się z powodu rosnących temperatur mórz.
To narastające ciepło sprawia, że coraz więcej wody
wyparowuje z prądu,
nasilając jeden z największych układów pogodowych na Ziemi.
Monsun.
Co roku przetacza się on nad północnym Oceanem Indyjskim.
Dziś jest jeszcze bardziej potężny i mniej przewidywalny niż kiedyś.
Monsun zawsze wzbogacał Ocean Indyjski w substancje odżywcze z lądu.
Dziś jednak przynosi coś o wiele mniej pożądanego.
Zanieczyszczenie.
Co roku trafiają tu biliony plastikowych śmieci.
Manty to wędrowcy,
którzy pływają z globalnym prądem oceanicznym
od ponad 20 milionów lat.
Ale dzisiaj, gdy filtrują wodę, żywiąc się planktonem,
nieuchronnie połykają również plastik.
A na każdy kawałek, który widzą,
przypada cała masa drobin o wielkości planktonu, których nie widzą.
Manta zaplątana w wyrzucony sprzęt rybacki
nie jest w stanie się go pozbyć.
Plastikowa linka w końcu przetnie jej ciało.
Połykanie plastiku lub zaplątanie się weń
to współczesne niebezpieczeństwo dla pradawnych mant.
Ale wcale nie musi tak być.
Może i zniszczyliśmy oceany,
ale jeśli będziemy lepiej gospodarować odpadami,
możemy pomóc uzdrowić te wody.
Nieopodal południowego Mozambiku
znajduje się wyjątkowe miejsce, w którym manty leczą swe zakażone rany.
I nie tylko one.
Wiele gatunków płaszczek szuka tu pomocy.
Jednym z nich są rzadkie ryny.
To płaszczki, które ledwo zdążyliśmy poznać,
a już są zagrożone wyginięciem,
ponieważ człowiek poluje na nie ze względu na cenne płetwy.
Ale to manty najbardziej potrzebują pomocy.
Ta samica przeżyła atak rekina.
Rany na płetwach mogą zostać zakażone.
Dlatego manta przypłynęła do szpitala.
Personel medyczny rusza do pracy.
Usuwa zakażoną tkankę,
co sprzyja rozwojowi nowej.
Rany manty to pożywienie ryb.
Setki mant płyną tu z prądem, by otrzymać pomoc.
Ale bywa też niebezpiecznie.
Żarłacze tępogłowe patrolują te wody.
Te inteligentne płaszczki dbają więc o siebie nawzajem,
dzięki czemu otrzymują pomoc, której potrzebują.
Odpowiednie leczenie wspomaga niesamowitą regenerację mant.
Ci pacjenci dostali drugą szansę
dzięki pomocy, której udzielono im w tym wyjątkowym azylu.
To prawdziwy bastion płaszczek,
delikatnych pasażerów globalnego prądu oceanicznego.
Prąd zmierzający na południe przyspiesza i zdobywa nową nazwę.
Staje się teraz Prądem Agulhas.
Niesie on równikowe ciepło na sam kraniec Afryki.
Tam zmiesza się z chłodniejszymi i obfitszymi wodami Atlantyku.
To idealne warunki dla żarłacza białego.
Jest on jednym z niewielu rekinów stałocieplnych.
Zwiększa to wydajność jego mięśni oraz bystrość umysłu.
By przetrwać w wodach kontrolowanych przez żarłacze,
trzeba wykazać się sprytem.
Oto młoda, ledwie ośmiotygodniowa samiczka,
która urodziła się w kolonii kotików karłowatych.
Będzie musiała nauczyć się, jak przetrwać, gdy żarłacze czają się u progu.
Pora, by ta nowa uczennica rozpoczęła naukę w szkole kotików,
w której jej koledzy już dostają najważniejszą lekcję życia.
Zasada pierwsza:
trzymać się z dala od groźnych zakamarków.
Zasada druga: nigdy nie tracić czujności.
Mądre kotiki nie dają się zaskoczyć.
Można uczyć się na cudzych błędach.
Ale najważniejsza lekcja, jaką wynoszą, to lekcja współpracy.
Dzięki współdziałaniu
grupa kotików jest silniejsza niż jeden rekin.
Widząc cały tłum,
nawet żarłacz biały się wycofa.
Ale prawdziwy pojedynek na spryt dopiero przed nimi.
Mirunga południowa.
Łupieżca z wód antarktycznych,
który szuka nowych okazji.
Z początku kotiki nie wiedzą, jak potraktować nieznajomego.
Wygląda jak one,
ale jest większy niż rekin.
Jest też, ku zdziwieniu kotików, równie groźny.
Samiczka wie, że ląd to schronienie kotików.
Ale ten drapieżnik nie zatrzymuje się przed brzegiem.
Mała jest w potrzasku.
Ale w tej grupie nigdy nie czuje się sama.
Musi tylko wytrzymać,
aż zjawi się wsparcie.
Przegnały już żarłacza białego.
Razem puszczą z torbami także mirungę.
To zbiorowa siła i inteligencja
pozwala kotikom karłowatym przetrwać na przylądku.
Wysiłek się opłacił,
bo raz do roku,
gdy ciepły prąd Oceanu Indyjskiego
zatrzymuje chłodne wody Atlantyku przy wybrzeżu,
gromadzi przy tym liczne ławice ryb w jednym miejscu.
Zjawisko to zwane jest „wielką migracją sardynek”.
Setki milionów sardynek tworzą ławice długie nawet na osiem kilometrów.
Tuż pod progiem kotików,
które nie będą ich miały długo na wyłączność.
Oto nadlatują i dają nura morusy.
Przypływa też nawet 20 000 delfinów.
Wraz z tysiącami rekinów.
Są nawet...
wieloryby.
To niezrównane bogactwo pożywienia, które przyniósł ze sobą prąd.
Przemienił on morską pustynię
w miejsce jednej z największych uczt naszych oceanów,
tuż u krańca swej podróży po Oceanie Indyjskim.
W następnym odcinku globalny prąd oceaniczny popłynie dalej.
Przemieści się z Oceanu Indyjskiego do Atlantyku,
którego szybko nagrzewające się wody są coraz silniejsze.
Atlantyk staje się bardziej burzliwy niż do tej pory.
A gdy wpadnie się w tarapaty, do pomocy potrzebny będzie cały zespół.
Napisy: Krzysztof Bożejewicz