NETFLIX-EN TELESAIL DOKUMENTAL BAT
WILD SPACE-REN EKOIZPEN BAT
FREEBORNE MEDIA ETA HIGHER GROUND-EKIN BATERA EGINDAKOA
Izurde handiak.
BARACK OBAMAK KONTATUA
Talde hori Australiako mendebaldeko ur epel eta ez oso sakonetan bizi da,
Lurreko itsas-zelai handienetako batean.
Zaila da janaria hemen aurkitzea.
Arrain batzuk daude, baina harrapatzen zailak dira,
bereziki gurin arraina. Bere ezizena bezalaxe, oso iheskorra da.
Izurdeek soinua erabiltzen dute ehizarako,
baina itsas-landaretzak beren ekolokalizazioa oztopatzen du.
Gehiegi hurbiltzen badira,
gurin arraina belar artean ezkutatuko da.
Arraintxoen adimena gainditzeko,
ozeanoko ugaztun azkarrenek beren sormena erabili beharko dute.
Izurde eme gazte hori maskor huts bat erabilgarri bihurtzeko gai da orain.
Gurin arrainak jakingura handia dute,
eta babesleku gisa erabiltzen dezakete.
Funtziona dezake?
Maskor bakoitzak leku egokian egon behar du,
landaretzatik gertu,
baina eremu ireki batean.
Pazientzia gutxikoa denez...
gauzak arintzen saiatzen da.
Hurbil egon da.
Bat harrapatu du.
Arraina ateratzea arazo bat eman dezakeen arren,
erraza da izurdearentzat.
Badaki maskorra ur gainean eusten badu,
arraina irristatu egingo dela.
Gurina bezalaxe.
Ez dago izurdeak hain argiak diren beste lekurik.
Hemen, portaera konplexua eta tresnen erabilera konbinatzen dituzte.
Jateko eta janaria ez bihurtzeko misioak
agudezia posible egiten du Indiako Ozeano tropikalean.
INDIAKO OZEANOA
Korronte ozeaniko globalak, mendebaldera doanean,
itsaso tropikaleko ur beroa darama, bi urteko bidaia izaten den horretan,
Asiatik Afrikara.
Asiako hego-ekialdera darama bizitza, Koral triangelua deritzon eskualdera.
25 000 uharte tropikaleko labirintoa da.
Bertan, 15 milioi tona ur isurtzen dira.
Eguzkiak itsasondoa etengabe freskatu
eta itsas bizitzaren barietate handi bat sostengatzen du...
nonahi.
80 000 espezie baino gehiago bizi dira elkarrekin.
Ulertzekoa da arrezifeak hain lehiakorrak eta arriskutsuak izatea.
Harrigarria bada ere, janari gutxi dago.
Milioika aho goseti daude elikatzeko.
Beraz, bertako arrain bakoitza beste baten menua da.
Kumeak salbu mantentzea egun osoko erronka da.
Ama bat bereziki sortzailea da
bere umeak babesten saiatzen den bitartean.
Arlekin mantis izkira.
Arrezifearen ingeniaria da.
Bere auzoaren mapa mentala dauka buruan.
Bere pasioa hildako koral zatiak aurkitzea da.
Memorian bakoitzaren posizioa grabatua du,
behar izanez gero.
Azkarra izan beharko du,
arrain birziklatzaileak okupatuta baitaude
hildako korala
hondar bihurtzen.
Zati hori egokia dirudi.
Zergatik da hain selektiboa?
Badakielako zehazki zein koral mota behar duen
bere eraikuntza proiektua gauzatzeko.
Lehenago aurkitu dituen piezen egiturak gogora ditzakeela uste da.
Horrela, horma bat altxatzen du, eta piezak bikainki ahokatzen dira.
Erabilgarria izan daiteke.
Forma okerra.
Igeltsero bat bezalaxe,
habia-gotorleku bat eraiki du
bere 10 000 arrautzak babesteko, jaiotzen diren arte.
Norbaitek sartu nahi balu,
aurre egin beharko lioke lehenbizi.
Ezta pentsatu ere.
Bere ingeniaritza ahalmenei esker,
ama horrek arrezifearen arazorik handiena konpondu du.
Nola hazi hurrengo belaunaldia segurtasunean,
hainbeste aho goseti dagoenean?
Badira beste modu batzuk kumeen bizitza-hasiera ona ziurtatzeko.
Bolbometopon muricatum arrainak ez ditu arrautzak ezkutatzen.
Beste modu bat du arrezifeko arrautza jaleak despistatzeko.
Jaio aurretik,
ugalketa-eskubideak 30 metroko sakoneran erabakitzen dira.
Beti dago ugaltzeko leku eta une ezin hobea, izan ere.
Leku hura urpeko amildegi hori da,
non itsasaldia eta korrontea arrezifetik urruntzen diren,
eta arrautzak segurtasunera eramaten dituzten.
Unea? Itsasaldia gorenera iristen denean.
Lehiakide bakoitzak
itsasaldi indartsuenaren eremua bila dabiltza.
Handiena izango da eremu hori eskuratuko duena.
Eremua ziurtatzeko gai dena eme gehienek aukeratuko dute.
Eta ernaltzen dituen arrautzak arriskutik urrun eramango ditu mareak.
Baina nola erakarriko ditu emeak arrezifearen goialdean badaude,
bere posizioa utzi gabe, gainera?
Aurkariak uxa ditzake buztana erabiliz.
Tipo horrekin ez du funtzionatuko, baina.
45 kilo pisatzen du.
Bada aurkari bat leku berean ugaldu nahi duena.
Ez da kikilduko.
Gauza bakarra egin dezake.
Lehen aldiz,
lehen lerroa dugu datorren borroka ikaragarria ikusteko.
Talka hain da bortitza, non koskorren arteko ura lurruntzen den.
Beren buruak sakondu egiten dira, talkarik gogorrena ziurtatzeko.
Horrek lurrun-burbuilak sortzen ditu, eta, sakonera horietan lehertzerakoan,
uhin sismikoak igortzen dituzte.
Borroka hasi dela esan nahi du.
Koskorrak ez dira beren arma bakarrak.
Korala mastekatzeko gai diren mokoak erabil ditzakete.
Zanpatzeko eta mozteko teknika da.
Ezkatak elkarri xerratuko dizkiote.
Korrontea biziagotu ahala,
emeak hurbiltzen dira.
Jendartea erakarri dute.
Azken txanda.
Korrontea oso bizia da, eta ez dago bi horiek bananduko dituenik.
Horixe nahi zuten bi animaliek.
Horrelako aurkari duin batekin bakarrik
sor dezakete soinurik altuena arrezifean.
Indartsuenak direla esan nahi du.
Borroka honen ondoren, biak irabazle.
Dozenaka miresle lortu dituzte.
Orain, prest daude ugaltzeko
leku egokian
eta une egokian.
Itsasaldiak eta korronteak beren magia egingo dute
eta hurrengo belaunaldia segurtasunera eramango dute,
arrezifetik urrun.
Korronte ozeanikoa Asiako hego-ekialdea zeharkatzen du.
Mugitzen den heinean,
azalerako munduaren bizimodu azkarraren ebidentzia biltzen du,
koral arrezifeak garbitu eta mortu hareatsuetara sartu aurretik.
Bi milioi tona plastiko baino gehiago Indiako Ozeanoan amaitzen dira urtero.
Ozeano guztien artean, poluzio maila altuenetako bat du horrek.
Zabor bakoitzak ehunka urte beharko du deskonposatzeko.
Denborarekin, mikroplastiko bihurtuko da
eta ozeanoaren osasuna kaltetuko du,
baita gure elikadura-katean amaitu ere.
Baina bada bertoko animalia bat hondamendiari alde ona atera nahi diona.
Olagarro zainduna.
Leku aproposaren bila dabil, harrapakin bati amarrua jartzeko.
Gizakiek baztertutako objektu batek aukera asko eskain ditzake.
Esaten ohi denez, batentzat zaborra dena, beste batentzat altxorra izan daiteke.
Botila bat ezkutaleku ona izan liteke.
Berrantolaketa apur bat baino ez du behar.
Horrelaxe.
Harrigarria.
Saia gaitezen berriro.
Hori da.
Goazen ba.
Funtziona dezake. Leku gehiago du orain.
Baina olagarroak barrutik ikus badezake,
harrapakinak ere kanpotik ikusi ahal izango du.
Ez, ez du funtzionatuko.
Proposa al dezake irtenbide hoberik naturak?
Horietako birekin,
eta zulo txiki bat eginez,
begiratu bat eman eta...
sifoitik arnasa hartzeko aukera izango du.
Olagarroa ezkutatu eta txirla itxura har dezake.
Amarrurako ezin hobea.
Haragia jan eta soberakinak botako ditu.
Baina soberakin horiek uretan flotatzen uztea ez da ideia ona.
Sarraskijaleak erakarriko ditu,
eta arrain horiek karramarroak izutuko dituzte.
Uxatu beharko ditu, bere engainua konprometitu gabe.
Sifoia arma bihurtuko du.
Kargatuta dago.
Orain arte, ez genekien olagarroa
horrela arma zitekeenik.
Jenialtasun bat da.
Baliteke izaki hori ozeano guztietako argiena izatea,
jaurtigai bat arma gisa erabiltzeko gai baita.
Kosta kontrolpean duenez, ehizatzeari ekin diezaioke berriro.
Azkarra da bere akatsetatik ikasten.
Oraingoan, zaborra ateratzen duenean...
oharkabean pasatzeko bezain urrun botako du.
Gutxienez norbaitek ikasi du bere zaborraz nola arduratu.
Korronte global ozeanikoa badoa Koral triangelutik mendebaldera,
ozeano irekira.
Ez darama bizitza askorik berekin, hemen janaria urria baita.
Itsas basamortu bat da.
Hala ere, erraldoiak bertan ezkutatzen dira.
Korronteko bidaiari handienak
oraintxe esnatzen ari dira.
Kaxaloteak.
Familia oso elkartu bat,
aste gutxi dituen kume batekin, baina oso azkar hazten ari dena.
Gose da, baita tematia ere.
Behar duen esnea ekoizteko,
amak ehunka kilo itsaski jan behar ditu egunero.
Horrek esan nahi du ur antzu horiek utzi eta amildegira menturatu behar duela.
Nahi badu ere,
kumeak ezin du 45 minutuz sakoneran igeri egin.
Hiru urte beharko ditu
arnasa mantentzen ikasteko eta amari laguntzeko.
Baina entzun dezake.
Txipiroi erraldoi bat ehizatzen ari da kilometro eta erdiko sakoneran.
Badaki amak ez duela abandonatu.
Bere ahizpak eta izebak gertu daude berarekin jolasteko.
Maitasuna eta estimua erakusten diote.
Kaxaloteek planetako burmuinik handienak dituzte,
gureak baino sei aldiz handiagoak.
Guk baino hiru aldiz enpatia handiagoa dutela uste da.
Familia-loturak eta adimen emozionala dira
bizirauten laguntzen dietenak.
Txipiroiaz elikatu ondoren, azkenik, ama itzuli da.
Beharrezkoa den esne horrekin.
Gora bidean, ur-zutabea astindu
eta itsasondoko elikagaiak ur azalera ekarri ditu.
Horrek itsas basamortua eta korrontea aberastu ditu.
Bitartean, korronteak Indiako Ozeano erdirantz jarraitzen du.
Zehazki, lur-orban txiki horietara.
Maldivak.
Txagos.
Seychelleak.
Bakoitza oasi bat da ur-basamortuan.
Itsas bizitzarako imana.
Askorentzat, hornitzeko aukera da.
Txitxarro erraldoia. T.E. deituko diogu.
Bere 13 kilorekin, oraindik gaztetxo bat da.
Ehiztaria, baina. Egun batean, agian, atoloiko harrapakari nagusietako bat.
Bere etorrerak bat egin du uharteko ekitaldi garrantzitsu batekin.
Lurrean habia egiten duten txenadek hegan egiten ikasten duten astea.
Txorikumeek erresistentzia sortu behar dute,
baina azkar nekatzen dira eta sarritan atseden hartu behar dute.
Hazi eta indarra hartu behar duen T.E. txiki batentzat,
dieta aldatzeko aukera da.
Hasieran zuhurtziaz jokatzen du.
Aukera bat galdu du.
Baina ez da arerio heldu horientzat.
77 kilorekin,
T.E. heldu batek 64 kilometro orduko abiadura har dezake.
Eta teknika hobetu dute.
Heldu batzuk azken hamarkadan itzuli dira urteko oturuntzarako.
Ehizatzen ikasi behar du, haiek egiten duten bezala.
Atzetik hurbildu behar du, ahal badu, eta orduan azeleratu.
Hara bat.
Txorikumea nekatuta dago.
Izango duen aukerarik onena da hori.
Txoriak harrapatzen zailak dira, baina.
Batez ere, hegan egiten duten bitartean.
Astea igarota, txorikumeek helduek bezala jokatzen dute jada.
Gai dira denbora gehiagoan airean mantentzeko.
Orain, gutxitan esertzen dira uretan.
Abiadura eta altitudea ebaluatu behar ditu.
Baina ez du ondo ikusten uretatik kanpo.
Bere ibilbidea hobetu beharko du.
Denboraldi honetan, lehena da esperientzia gehien duena.
Urteak igaro daitezke trebetasun horiek hobetu
eta gainerakoarekin bat egiteko bezain handia egin arte.
Bi urtez huts urdinean mugitu ondoren,
korronte ozeanikoak aurrez aurre talka egiten du Ekialdeko Afrikarekin.
Bertan, janari ugari duten kostaldeko urekin nahasten da.
Orduan, korrontea zatitu egiten da.
Zati handi bat hegoalderantz doa.
Baina udako hilabeteetan, beste bat iparraldera mugitzen da, Persiar Golkora.
Hantxe, eguzki tropikalaren azpian,
lurruntze-tasa azkarrek
munduan dagoen itsasorik gazienetako bat sortu dute.
Gutxitan ikusten den ale baten etxea da.
Sirena batekin nahasten dute.
Oraindik ere, dugongoak misteriozko izakiak dira.
Itsas behi jator horiek Indiako Ozeanoko kostan ohikoak ziren,
Australiatik Afrikaraino.
Zenbait eremutan, ehizatu izan dituzte, ia erabat desagerrarazi arte.
Larre oparoen bilaketak itsas belardietara lotzen ditu.
Berriki deskubritu da, baina, distantzia handiak egiten dituztela
bilera handietan parte hartzeko.
Zergatia misterio hutsa da.
Ez da oso ohikoa horrelako zerbaiten lekuko izatea.
Korrontearen eragin freskagarriagatik bakarrik da posible.
Munduan zehar, itsas belardiak eta horien mende dauden animaliak
desagertzen ari dira tenperaturak gora egin ahala.
Bero horren ondorioz, korronteak daraman ura geroz eta gehiago lurruntzen hasi da.
Era berean, planetaren sistema klimatikoa areagotu egin da.
Montzoia.
Indiako Ozeanoaren iparraldean erortzen da urtero.
Gaur egun, inoiz baino ahaltsuagoa eta iragarrezina da.
Lurreko elikagaiekin hornitu izan ohi du Indiako Ozeanoa.
Baina, azkenaldian, beste zerbait askatu du ere.
Poluzioa.
Trilioi plastiko-zatiak hemen amaitzen dute urtero.
Manta-arraiak ibiltariak dira.
Korrontean zehar igeri egin dute
20 milioi urte baino gehiagoz.
Baina gaur egun, elikatzeko planktona iragazten dutenez,
saihetsezina da haientzat plastikoak irenstea.
Ikusten duten pieza bakoitzeko,
planktonaren tamainako beste partikula asko ikusezin daude.
Arrantza-aparailuetan harrapatutako manta-arraia bat
ez du askatzeko modurik.
Plastiko-zerrendek, azkenean, larruazalean ebakiak eragingo dizkiote.
Plastiko horiek irenstea edo horien artean harrapatua geratzea
arrisku modernoa da manta-arraientzat.
Baina gauzak ez dute zertan horrela izan.
Gure ozeanoak kaltetu baditugu ere,
gure hondakinak hobeto kudeatzea erabakiz gero,
leheneratzen lagun dezakegu.
Mozambikeko hegoaldean,
bada leku berezi bat, non manta-arraiek
zaurietarako sendabidea bilatzen duten.
Eta ez daude bakarrik.
Beste espezie asko daude, laguntza bila,
ziri-arraia arraroa barne, oso ezezaguna den
eta galtzeko arriskuan dagoen manta-arraia mota bat.
Gizakiek hegalen balioagatik ehizatzen dituzte.
Baina mantak dira osatzeko laguntza handiena behar dutenak.
Eme hori marrazo baten erasotik atera da.
Hegalean duen hozkada infekziotik gertu dago.
Erizaintza zerbitzua behar du.
Osasun-taldea lanerako prest dago.
Kaltetutako ehuna kenduko dute,
eta horrek birsortzea erraztuko du.
Zauriak beren janaria dira.
Ehunka arrainek korrontea zeharkatzen dute larrialdiko arreta jasotzeko.
Baina arriskuak daude.
Sarda marrazo patruilak daude.
Manta-arraiak, beti hain buruargiak, elkar zaintzen dute.
Laguntza honi esker, behar duten laguntza jasotzen dute.
Tratamendu egokiarekin, beren gorputzek birsortzeko ahalmena dute.
Paziente horiei bigarren aukera bat eman zaie,
santutegi berezi horretan jaso duten asistentziari esker.
Manta-arraia askorentzat babeslekua da.
Korronte ozeaniko globalaren bidaiariak.
Hegoaldera bidean, bizkortzeaz gain, korronteak izen berria hartzen du.
Agulhasko itsaslasterra.
Ekuadorreko beroa Afrikako puntara darama.
Han, Atlantikoko ur hotz eta aberatsenekin nahasten hasten da.
Baldintza egokienak dira marrazo zuriarentzat.
Odol beroko marrazo gutxienetarikoa da.
Horrek giharren gaitasuna hobetzen du, eta bizkor mantentzen ditu beti.
Zuri handien uretan bizirauteko,
azkarragoa izan behar da.
Zortzi aste baino ez dituen foka kume bat
Lurmuturreko itsas lehoi kolonia batean jaio da.
Bere etxe aurrean paseatzen diren marrazoengandik bizirauten ikasi behar du.
Itsas lehoien eskolan matrikulatzeko unea da.
Bertan, ikaskideak ikasgai garrantzitsuena ikasten ari dira.
Lehenengo araua, marrazo-eremutik urrun mantentzea.
Bigarrena, ez utzi erne egoteari.
Itsas lehoi azkarrenak ez dira ez despistatuak, ez harrapatuak izaten.
Besteen akatsetatik ikasi behar du.
Baina ikasgai garrantzitsuena taldean lan egitea da.
Indar bakar gisa jarduteko gaitasunak
taldea marrazoa baino indartsuago bihurtzea eragiten du.
Taldearen kontra,
marrazo handiena erretiratu egingo da.
Baina borrokarik errealena etortzeke dago oraindik.
Hegoaldeko itsas elefantea.
Antartikako erasotzailea, aukera berrien bila.
Hasiera batean, itsas lehoiek ez dakite zer espero ezezagun horretaz.
Bere espezieko bat dirudi,
baina marrazoa baino handiagoa da.
Gainera, hilgarria da benetan.
Kumeak badaki lurra babesleku izan dakiokeela.
Baina harrapakaria ez da ur ertzean geratuko.
Ez du irtenbiderik.
Baina taldean dagoenean, ez dago inoiz bakarrik.
Tinko iraun behar du
laguntza iritsi arte.
Izutu dute dagoeneko marrazo zuri handi bat.
Elkarrekin, itsas elefantea ere uxatuko dute.
Zenbakizko indarra eta adimen kolektiboari esker
biziraun dute Lurmuturrean.
Esfortzuak merezi izan du,
zeren eta, urtean behin,
Ozeano Indiako korronte beroak
Atlantikoko ur hotza kostan harrapatzen duenean,
arrain-bankuak kopuru handitan biltzen dituen.
Sardina-lasterketa deritzo.
Ehunka milioi sardinek
zortzi kilometroko taldeak osatzen dituzte.
Itsas lehoien eremuan bertan.
Baina ez dute bazkari hori berentzat bakarrik izango.
Hemen datoz zangak.
Eta 20 000 izurde baino gehiago.
Milaka marrazorekin batera.
Baita
baleak ere.
Janari ugari da, eta korronteak bakarrik egin du posible.
Itsas basamortu bat zena
gure ozeanoetako oturuntza handienetako bat bihurtu du.
Bere bidearen amaieran Indiako Ozeanoan zehar, hain zuzen.
Laster, korronte ozeaniko globalak bere zereginarekin jarraituko du.
Indiako Ozeanotik Ozeano Atlantikora igaroko da,
non azkar berotzen diren urak bereziki ahaltsu bihurtzen diren.
Atlantikoa inoiz baino bortitzagoa da.
Eta arazoetan sartzen zarenean, talde bat behar da bertatik ateratzeko.
Azpitituluak: Oihana Guillan Valdés