OKYANUSLARIMIZ
Büyük bir akıntı, sonsuz derinliklerden yavaşça çıkıp
dünyanın en büyük okyanusunun ortasına doğru yükseliyor.
Burada, daha yeni anne olmuş bir kambur balinanın
yorgunluğunu dindirip onu rahatlatıyor.
Bu sakin, tropik sularda doğum yapabilmek için...
...açık denizde 5.000 kilometre katetti.
Kambur balinalar zeki ve hassastırlar.
Burada, o çok elzem anne yavru bağını kurabilmeleri için
ihtiyaç duydukları huzura ve zamana sahipler.
Sarılmak, doğanın en güçlü bağlarından birinin onayı âdeta.
Ama burada kalamazlar.
Açık denizde fırtınaya yakalanırlarsa
ayrı düşebilirler.
O yüzden Orta Pasifik'in bu bölgesindeki tek sığınağa doğru yüzüyorlar.
Hawaii Adaları'na.
Oraya gidiş tehlikeli.
Erkek balinalar adanın kıyılarında devriye geziyor.
Buraya gelen tüm yetişkin dişilerin üremeye hazır olacağını bildiklerinden
peşlerinde koşuyorlar.
İki tonluk yeni doğan bu yavru tehlikelerden habersiz.
Ama 40 tonluk erkeklerin arasında yavrular ölebilir ya da ayrı düşebilirler.
O yüzden kimseler duymasın diye anne fısıldayarak iletişim kuruyor.
Önceliği oğlunu korumak.
Ama oğlan oyun istiyor.
Masumane su sıçratışları onları ele veriyor.
İşte şimdi yarış başladı.
Saatte 25 kilometre hıza ulaşıyorlar.
Bir düzine erkek, dişi için rekabete girip...
...peşine düşüyor.
Yavrusu beraberindeyken anne onlardan kaçamaz.
Yakalanıyor.
Erkekler ona yanaşmak için savaşırken...
...tek yapabileceği yavrusunu korumaya çalışmak.
80 ton yağ ve kas çarpışıyor.
Anne çok yaklaşan bir erkeği savuşturmak için
beş metrelik pektoral yüzgecini kullanıyor.
Yavrusunu korumak için elinden geleni yapıyor.
Yavru çabuk yoruluyor.
Ama sığ sular yakın.
Sonra erkeklerin en büyüğü tekrar yaklaşıyor.
Âdeta baloncuktan bir duvar örüyor.
Bu tam bir güç gösterisi.
Fazla fazla enerjisi olduğunu gösteriyor.
Fazla yaklaşan rakiplerini püskürtüyor.
Anne ve yavrusuna gözden kaybolma fırsatı veriyor.
Anne güvenli bir yere kadar onlara eşlik etmesine izin veriyor.
Onun koruması sayesinde dinlenebiliyorlar.
Erkek yeterince sabrederse
dişi zaman içinde onunla çiftleşmeyi kabul edebilir.
Ama şimdilik tek önceliği yavrusu.
Artık yavru huzur içinde süt emebilir.
Güven içinde oynayabilir.
Ve gönlünce su sıçratabilir.
Yalnızca birkaç ay sonra, bu anne ve yavrusu
Hawaii'nin diğer kambur balinalarıyla birlikte
okyanusun yarısını geçip
yazı geçirecekleri bereketli sulara doğru kuzeye göç edecekler.
Okyanuslarımız o kadar büyük ki gezegenimizin rengini belirliyorlar.
İnsanlık tarihi boyunca her zaman bilinmeze açılan bir kapı oldular.
Bugün bile, okyanus yüzeyi
âdeta başka bir dünyaya açılan bir kapı gibi.
Gizemli...
...dramatik bir dünyaya.
O kadar zeki ve nadir görülen yaratıklarla dolu ki
onları tanımaya daha yeni başlıyoruz.
Ama dünya eşi benzeri görülmemiş bir değişim yaşarken...
...okyanuslarımız da bundan nasibini alıyor.
Hayatta kalmanın inanılmaz yollarına tanık olacak...
...ve hızla değişen bu dünyayla birlikte yüzleşeceğiz.
Onların zorluklarını deneyimleyeceğiz.
Sırlarını ortaya çıkaracak,
düşündüğümüzden çok daha fazla bize benzeyen...
...hayatları keşfedeceğiz.
Okyanuslarımızdaki harikaları, sürprizleri ve yaşam sevincini...
...keşfetmek için...
...bundan daha doğru bir zaman hiç olmamıştı.
Yolculuğumuz, gezegenimizin neredeyse üçte birini kaplayan
mavi enginlerle başlıyor.
PASİFİK OKYANUSU
Tüm okyanuslarımız içinde Pasifik en büyüğü ve en derinidir.
Bu muazzam okyanusta birçok akıntı vardır ama bir tanesi hepsini birleştirir.
Yeryüzünün en güçlü su sirkülasyonunun bir parçasıdır.
Buna "küresel okyanus akıntısı" diyoruz.
Ve akıl almaz şekillerde Pasifik'e hayat veriyor.
Batı Pasifik resiflerinde olduğu gibi.
Burası, dünyadaki
en büyük deniz yaşamı çeşitliliğine olanak sağlıyor.
Dünyanın en ünlü balığına da ev sahipliği yapıyor.
Palyaço balığına.
Ve ailesine.
Resifin kıyısındaki bir denizşakayığında yaşıyorlar.
Evleri okyanus manzaralı.
Bu büyük akıntı, bu dünyayı oluşturan mercanları tazeleyip...
...serpilmelerini sağlıyor.
Bunu da açık denizden önlerine temiz, oksijenli su getirerek yapıyor.
Tam da bu ufaklığın ihtiyacı olan şey.
Çünkü kendisi yakında ilk kez baba olacak.
Anne 100'ün üzerinde kıymetli yumurta bıraktı,
artık onlara göz kulak olmak babanın görevi.
Yani onları düzenli ve tertipli tutması gerek.
Kiri ve kumu onlardan uzak tutmalı...
...ve sürekli olarak bakım sağlamalı.
Resif yırtıcılarla dolu.
İyi durumdaki bir denizşakayığı, keskin dokunaçlarıyla aileyi koruyacaktır.
Günlük işlerini babaya yaptırır...
...ve her şeyi tertemiz tutmasını sağlar.
Ama bir yandan ev işlerine bakıp
bir yandan da yumurtaları temiz tutmak hiç de kolay iş değil.
Özellikle de bugün.
Yüzen taşlardan oluşan bir yığın.
Doğal güçlerin iş başında olduğunun göstergesi.
Çünkü uzaklarda bir yerde
bir deniz altı volkanı patladı.
Bu patlama da...
...küresel okyanus akıntısıyla binlerce kilometre sürüklenecek
milyarlarca ponza taşı, yani gaz dolu volkanik taş ortaya çıkardı.
Çiçeği burnunda bir babanın en kötü kâbusu.
Ama uzun vadede,
bu keşmekeş aslında tüm mahalle için iyi haber olabilir.
Çünkü ponza taşı yavaş yavaş eriyip
gelişme ve büyümeyi destekleyen besinler açığa çıkarır.
Anlaşılan, birazcık kirden zarar gelmezmiş.
Bu büyük akıntı, ulaştığı her yerde olağanüstü zenginlikler sunuyor
ve Pasifik'te de gideceği güzergâhı muazzam bir kuvvet yönlendiriyor.
Dağ yaratma gücü olan bir kuvvet.
Ateş Çemberi olarak bilinen,
40.000 kilometrelik aktif volkanlar kuşağı,
bu okyanusu çevreliyor.
Batı Pasifik'ten, büyük akıntıyı kuzeye doğru yönlendiren
dağlık bir kıyı şeridi oluşturuyor.
Her saniye 50 milyon tondan fazla tropikal suyu
Japonya adalarına doğru taşıyor.
Buradaki su sıcaklığını 27 dereceye kadar ısıtıyor.
Tropikal mercan resiflerini
başka hiçbir yerde olmadığı kadar kuzeyde yaşatmaya yetecek kadar sıcak.
Körpe bir broadclub mürekkep balığı...
...taliplerini arıyor.
Çünkü bugün geleneksel Mürekkep Balığı Balosu var.
Isınan suyun eş bulma dürtülerini tetiklediği dönemde
her bahar düzenlenen bir balo.
Mürekkep balıkları
duygularını derileriyle gösterme konusunda inanılmaz bir yeteneğe sahip.
Ama bu süper güç bir zayıflık anlamına da gelebilir.
Hele de ilk randevun için biraz heyecanlıysan.
Dişilerden biri dikkatini çekti.
Derin bir nefes al.
Hadi bakalım.
Ona yaklaşırken
beyni, derisindeki binlerce benekle doğrudan bağlantı kurup
ona şöyle diyor,
"Merhaba. Ben havalı, sakin ve rahatım."
Dişinin tam da aradığı şey.
Ama işte bela geliyor.
Bu sert adamlar agresifliklerini açıkça gösteriyor.
Kasıntı tavırları ve zebra çizgileri sinirli olduklarını gösteriyor.
Masaya yumruk vurmaktan da hiç çekinmiyorlar.
Körpe erkek elendi.
Ama Hulk gibi onu da sinirlendirmek istemezsiniz.
Sinirli hâli hoşlarına gitmeyecek.
Hemen o da kendi koyu zebra çizgilerini gösteriyor.
Öfkesi ortaya çıkınca...
...rakibini korkutup kaçırıyor.
Ve dişiye geri dönüyor.
Ama o, sert adamlarla ilgilenmiyor.
Onun kalbini kazanmak için soğukkanlılığını korumalı.
İnanılmaz bir gösteri sergileyerek
iki farklı kişiliğe bürünüyor.
Rahat tonlarla dişiye sakin olduğunu gösterirken...
...rakiplerine de maço çizgilerini gösteriyor.
Nihayetinde biraz öfke kontrolüyle, süper gücü bir avantaja dönüşmüş oldu.
Güçlü ama özünde de hassas biri olduğunu gösteriyor.
Dişi nihayet etkilendi.
Mürekkep balığı dünyasında işler hızlı ilerliyor.
Hiç vakit kaybetmeden de bir aile kuruyorlar.
Dişi, yumurtalarını sıcak tutulacakları
ve akıntıdan oksijen alacakları bir yere bırakıyor.
Burada büyük akıntı kendi karakterini de değiştirip
Ateş Çemberi'nin kuzey sınırını belirleyen aktif volkanlardan geçerken
minerallerle de zenginleşiyor.
Üç yıl sonra Alaska'ya vardığında ise...
...yıllık bir ziyafeti beslemeye yardımcı oluyor.
Kambur balinalar.
Bu mevsimsel bolluk beklentisiyle ta Hawaii'den buraya geldiler.
Ama balık avlamanın eski tadı yok.
Çünkü bu günlerde oraya ilk gelen genelde bizim balıkçı filolarımız oluyor.
Balık iştahımız, deniz yırtıcılarını bizimle rekabet mecburiyetine sokuyor.
Ama bu iki uyanığın gizli bir yerleri var.
Ve bir de...
...insanları alt etme planları.
Balık çalıyorlar...
...hem de somon çiftliğinden.
Bu ağlarda 14 milyon körpe somon balığı bulunuyor,
vahşi yaşamı yeniden canlandırmak için yakında doğaya salınacaklar.
Açık büfede ziyafet çekmek varken neden balıkçı filolarıyla yarışsınlar ki?
Ama burası kale gibi korunuyor.
15 metre boyunda olunca güvenliği de atlatamıyorsunuz.
Bazı küçük hırsızların aksine.
İmkânsız bir görev gibi görünüyor.
Ama bu kurnaz ikili yıllardır buralarda turluyor.
Ve bir planları var.
Çiftlik, körpe somonları saldığı anda saldırmayı planlıyorlar.
Birinci adım, zamanlamayı doğru ayarla
ve dikkat çekmemeye çalış.
Asayiş berkemal görünürken
kapak açılıyor.
Zincirlerin sesi yemek zili gibi geliyor.
Balinalara ödülün yolda olduğunu haber veriyor.
İkinci adım, körpe somonlar çıkmadan sen içeri gir.
Tam bir kapkaç işi.
Ama balıkların çoğu kurtuluyor ve denize dağılmaya başlıyorlar.
Son adım ise baloncuklardan oluşan bir ağ oluşturmak.
Bu sayede yeni avlanma taktiklerini gizliyorlar.
Pektoral yüzgeçleriyle
balıkları daha da küçük bir çembere sıkıştırıyorlar.
Bu suç dehaları mükemmel bir soygun gerçekleştirdiler.
Doğadaki popülasyonu artırmak için yeterince somon da kaçtı tabii.
Okyanusun 40 tonluk hırsızlarını durdurmak için...
...insanların yapabileceği hiçbir şey yok sonuçta.
Güney kıyı şeridini takip etmeye başlayan
soğuk ve bereketli akıntı
Kuzey Amerika'nın volkanik batı kıyısını zenginleştiriyor.
Dev su yosunu ormanlarını besliyor.
Bunların bazıları deniz tabanından 55 metre yukarılara uzanıyor.
Şaşırtıcı bir çeşitliliğe de ev sahipliği yapıyor.
Her katta birileri var.
Denizaslanları dalların arasında süzülüyor.
Deniz samurları yüzeyde dinleniyor.
Ve orman zemininde besleniyorlar.
Burası omurgasızların büyüleyici dünyasına ev sahipliği yapıyor.
Akıntının etkisi
okyanusun ötesindeki hayatı bile değiştiriyor.
Binlerce kilometre uzunluğundaki kıyı yağmur ormanlarını besliyor,
yeryüzünün en uzun ağaçları da dâhil.
Sadece akıntının havayı serinlettiği, onları deniz sisine buladığı
ve yumuşak yağmur yağdırdığı bu yerde büyüyebiliyorlar.
Tüm kıyı şeridini serin tutmaya yardım ediyorlar.
Akıntı Los Angeles'a ulaşınca yavaşlıyor
ve bazı sakin yaz günlerinde
denizin üstü yeterince ısınıp...
...büyük bir gösteriye sahne oluyor.
Bu muazzam ışığa "biyolüminesans" deniyor.
Milyarlarca mikroskobik planktonun parıltısı.
Her kıpırdayışlarında etraflarına bir parıltı yayıyorlar.
Bu Kaliforniya denizaslanlarının beklediği işte tam da bu.
Planktonlarla beslenen sardalya sürüleri parıldamaya başlarken...
...spot ışıklarını kendilerine çeviriyorlar.
Tüm bu hareketlilik yunusları da ziyafete çekiyor.
Doğal havai fişekler o kadar ışık yaratıyor ki
gündüz yırtıcıları bile buna kapılıyor.
Kimin aklına gelirdi?
Doğanın en büyük ışık gösterilerinden biri
Los Angeles'ın...
...parlak ışıklarının hemen ardında saklanıyor olsun.
Büyük akıntı tropikal kuşağa doğru akarken bir kısmı da ıssız bir denize sapıyor.
Meksika'nın Kaliforniya Körfezi'ne.
Suları sürekli yenilenen akıntı
körfezi bereketli ve serin tutmaya yardımcı oluyor.
Buradaki balık çeşitliliğinden dolayı...
...buraya dünyanın akvaryumu deniyor.
Ama bütün balıklar da kalabalıkla takılmaktan memnun değil.
Sığ suların altında,
daha mahrem bir ortam sunan minyatür bir dünya var.
Bu dişi körfez horozbina balığı kendine bir eş aramakta.
Beş santimlik birkaç erkek onun dikkatini çekmek için hevesli.
Ama o sadece en güçlü olanla...
...en büyükle...
...ve en şık olanla ilgileniyor.
Bunu seçmenin en iyi yolu da...
...bir dans yarışması düzenlemek değil midir?
Böylece kimin en iyi ritim duygusuna...
...tarza ve dayanıklılığa sahip olduğu görülür.
Her horozbina kendi hareketlerini ekleyip diğerlerini geçmeye çalışıyor.
Harika esneme.
Güzel hareket.
Sonuç ne peki?
Balıkların yeteneği var mı?
Dişi "Hayır" diyor.
Ama dansa şiddet karıştırmaya lüzum yok.
İşte başka bir dişi daha!
Meksika'nın en seçkin balo salonundaki bu parti
bütün gün devam edebilir.
Küresel okyanus akıntısı Amerika kıtasından uzaklaşıp
Orta Pasifik'e doğru ilerliyor.
Bu vahşi doğada
gezginlerin yiyecek bulmak için uzun mesafeler katetmesi gerek.
Yapabildikleri yerde de akıntıyı kullanarak ilerliyorlar.
Bu dönücü yunuslar gibi.
Burada birbirinden ayrı düşmek kolay.
Havada üç metreye kadar yükselip piruet dönüşü yapıyorlar.
Gürültülü sıçramalar bir arada kalmalarını sağlıyor.
Böylece 5.000 yunusluk devasa sürülerle yol alabiliyorlar.
Burada, dalgaların çok altında
Ateş Çemberi, deniz altı volkanlarına ve hidrotermal bacalara hayat veriyor.
Bu yapılar deniz tabanını değiştiriyor.
Sonuçları da ta yukarıda yüzenleri etkiliyor.
Bir hayalet vatoz kendini âdeta akıntıya bırakmış.
Sekiz metrelik kanat açıklığı okyanusu kolayca dolaşmasını sağlıyor.
Gidiyor okyanusta gizli bir buluşmaya.
Boşluktan yükselen bir deniz dağı.
Pasifik'in yüzeyinin altında saklı 30.000'den fazla tepeden bir tanesi.
Lavdan oluşan bu tepelerin her biri
içindeki saklı metaller sayesinde benzersiz bir manyetik imzaya sahip.
Vatoz bunları sezebiliyor, aynı duyuya akrabaları da sahip.
Köpek balıkları.
Bu sayede deniz dağları bir buluşma yeri oluyor.
Münzevi okyanus gezginlerinin sosyalleşmesi için de
nadir bir fırsat sunuyor.
Ama insanlar bu deniz dağlarının birçoğunu istismar etti.
Ve balıkların kökünü kuruttu.
Son 50 yılda,
Pasifik'in bazı bölgelerinde köpek balıklarının sayısı yüzde 90 azaldı
ve hassas ekosistemler bozuldu.
Sadece bu deniz dağlarını koruyarak dahi
tüm Orta Pasifik boyunca yaşamı nasıl zenginleştirdiklerini görebiliriz.
Okyanuslarımızın ne kadar bereketli olabildiğini hatırlatıyor.
Tabii onları koruduğumuz sürece.
Dünyadaki volkanik aktivitenin dörtte üçü su altında gerçekleşir.
Ama birkaç yılda bir volkanlar su yüzeyini aşar.
Lavlar yer kabuğundan dışarı taşarken yeni adalar meydana getirirler.
Lavlar denize döküldüğünde hızla soğuyup pürüzlü kıyılar oluşturur.
Ekvador'un 1.000 kilometre açığında,
küresel okyanus akıntısının güzergâhında yükselen bir volkanik adalar zinciri var.
Galápagos Adaları.
Adaların aktif volkanları girintili çıkıntılı bir kıyı yaratıyor.
Bu da işini bilen bir avcı için güzel bir fırsat sunuyor.
Galápagos denizaslanı...
...ve ailesi.
Yavruları kendi yemeğini yakalayabilecek kadar büyümedi.
O yüzden avlanma işi...
...anne babaya kalıyor.
Evlerini bu sert volkanik kayalara yapmayı seçmelerinin iyi bir nedeni var.
Kanallar ve sığ koylar sayesinde açık denizden korunuyor.
Yine de Orta Pasifik'in
en bol balık dolu denizlerinden bazılarına da erişebiliyorlar.
Büyük akıntı, bu volkanik adalarla kesiştiği yerde
besin zengini suyu yukarı itip
yüzeyi verimlileştiriyor.
Ve kıyının hemen ötesinde bir balık bolluğuna neden oluyor.
Ama denizaslanları için
bunlardan birini yavrularına getirmek kolay olmayacak.
Çünkü rakipleri var.
Siyah yüzgeçliler.
Bu akıntı, denizin en hızlı balıklarından birini,
sarıkanat orkinosları da çekiyor.
Hızları saatte 65 kilometreye ulaşıyor.
Denizaslanlarının onları burada yakalama şansı yok.
Orkinoslar normalde sığ sulardan kaçınır.
O yüzden, sürünün lideri baloncuklar çıkararak,
kaçmalarını engelleyip onları kıyıya doğru yönlendiriyor.
Denizaslanları birlikte çalışarak
orkinosları eski bir lav akıntısına çekiyor.
Onları tuzağa düşürüyorlar.
Şimdi avantaj denizaslanlarında.
Ama kan kokusu rakiplerini harekete geçiriyor.
Sürü lideri avını yakaladı ama etrafı köpek balıklarıyla çevrili.
Tek bir ısırık onu yaralayıp ailesine bakamaz hâle getirebilir.
Her şey bittiğinde lider bu durumu yara almadan atlatıyor.
Ama ganimetini kaybetti.
Yavruları hâlâ aç.
O yüzden anne pes etmiyor.
Köpek balıkları da farkında.
Yani denizaslanının tek şansı
orkinosu, köpek balıklarının peşinden gelemeyeceği bir yere sürmek.
Yani okyanusun dışına.
Nihayet yavruları istemediği kadar yiyeceğe kavuşuyor.
Hepsi de anne babasının eşsiz avlanma becerisi sayesinde.
Bu sadece burada...
...Galápagos'ta görülüyor.
Küresel okyanus akıntısı tüm Pasifik'e hayat vermeye devam ediyor.
Yeryüzünün en büyük açık denizini geçmesi sadece dört yıl sürüyor.
20.000 kilometre mesafeyi, Güney Pasifik'i aşıyor.
Burada bir yeşil deniz kaplumbağası yiyecek bulma umudunda.
Uzaktaki dalgaların sesine kulak kabartıyor.
Rüzgârla birlikte kabaran sular kıyılara vurarak
dünyadaki en güçlü dalgaları ortaya çıkarıyorlar.
Burası korkaklara göre değil.
Çünkü bu Polinezya dalgalarının altında olmak...
...çok tehlikeli.
Her dalgayla birlikte yüzlerce ton deniz suyu vuruyor.
İnsanlar yüzyıllardır burada dalgalarda sörf yapıyor.
Ama bu kaplumbağanın ataları çok daha uzun zamandır bu sulardaydı.
Dalgalarla nasıl başa çıkacağını biliyor.
Bazılarının aksine.
Ayrıca buraya sörfe gelmedi.
Örfleri için burada.
En iyi yosunların, mercanın olmadığı yerde yetiştiğini biliyor.
Dalgaların vurduğu, çarpma bölgesinde.
Becerileri sayesinde en iyi otları kendisine alıyor.
Güney Pasifik'teki herkes
doğanın en büyük güçleriyle baş etmek zorunda.
2022'de Tonga'da bir volkan patladığında
1.000 atom bombasına eş değer bir enerji açığa çıkardı.
Tüm gezegene şok dalgaları gönderdi.
Ama tam da böyle bir kaosun içinde
Ateş Çemberi'nin en şaşırtıcı rolüne tanık oluyoruz.
Milyonlarca yıl boyunca
bu patlamalar 20.000'den fazla cennet adası yarattı.
Her biri yaşam için birer basamak oldu.
Canlıların Güney Pasifik boyunca yayılmalarına olanak tanıdı.
Nadiren de olsa
Ateş Çemberi büyük akıntıyla güçlerini birleştiriyor
ve bu uzun mesafe yolcularına fazladan bir can simidi sağlıyor.
Otostopçulara güvenli geçiş sağlayan...
...bu ponza taşlarını taşıyarak.
Ta Avustralya'nın Büyük Set Resifi'nde bile.
Yolculuğumuza başladığımız yere,
Batı Pasifik'teki mercan resiflerine dönüyoruz.
Kaçak yolcuların nihayet yerleşebileceği yeni bir ev.
Mahalledekilerin arasında bir yer bulabilirlerse tabii.
Pasifik Okyanusu çevresindeki yolculuğumuzda
küresel okyanus akıntısı, Ateş Çemberi'nin yıkıcı doğasını
yaşam için güçlü bir güce dönüştürmeye yardımcı oldu.
Ama onun tüm okyanuslarımızdan geçen...
...destansı bin yıllık yolculuğu...
...daha yeni başlıyor.
Bundan sonra...
...akıntı Hint Okyanusu'na doğru gidiyor.
Hayat dolu...
...ve göz alıcı.
Ama çok da rekabetçi.
Dünyamızın gittikçe artan etkisiyle karşı karşıya kalınca...
...sadece en zeki olanlar...
...hayatta kalmak için...
...yeni yollar bulacak.
Alt yazı çevirmeni: Reşat Bir