NETFLIX-EN TELESAIL DOKUMENTAL BAT
WILD SPACE-REN EKOIZPEN BAT
FREEBORNE MEDIA ETA HIGHER GROUND-EKIN BATERA EGINDAKOA
Korronte handi bat amildegitik altxatzen da poliki-poliki
munduko ozeanorik handienaren erdira.
BARACK OBAMAK KONTATUA
Han xibarta akitu bat dago, atseden hartzen.
Ama bihurtu berri da.
Bertan erditzeko, ozeano irekian ia 5000 kilometro bidaiatu ditu
ur bare eta tropikal horietan.
Xibartak azkarrak eta sentikorrak dira.
Hemen, bakea eta behar adina denbora dute
ama-kume lotura hori estutzeko.
Besarkada batek lotura indartsuenetako bat elikatzen laguntzen dio.
Baina ezin dira luzez geratu.
Ozeano irekian ekaitz batek harrapatuz gero,
ama eta kume banan litezke.
Hortaz, Barearen erdialdean dagoen babesleku baterantz igeri egiten dute,
Hawaiiko uharteak.
Hara iristea arriskutsua da.
Arrak daude uhartearen inguruan patruilatzen.
Badakite eme helduak hara doazela eta ugaltzeko ia prest daudela.
Jazarpena merezi du.
Bi tonako jaioberriak ez du arrisku hori ezagutzen.
Baina 40 tonako arrek kumeak hil edo amengandik banan ditzakete.
Ama xuxurlaka komunikatzen da, entzungo ez dutelakoan.
Bere lehentasuna kumea babestea da.
Baina hark jolastu nahi du.
Bere zipriztin lañoek salatu dituzte.
Hasi da lasterketa.
24 kilometro orduko abiadura azkarrean ihes egiten dute.
Hamabi ar daude emearengatik lehian.
Lehiatzen ari dira.
Kumearekin dagoenez, ama ez da haiek baino azkarragoa.
Harrapatua izan da.
Egin dezakeen gauza bakarra bere kumea babestea da,
arrak harengatik borrokatzen diren bitartean.
80 tona bale-gantz eta gihar talka egiten dute.
Amak bere bular-hegal luzea erabiltzen du gehiegi hurbiltzen den arra uxatzeko.
Ahal duena egiten du kumea babesteko.
Kumea nekatzen hasia da.
Sakonera gutxiko urak gertu daude.
Ar handiena berriro hurbiltzen da
eta burbuila-hesi bat sortzen du.
Menderatze keinu bat da.
Energia sobran duela esan nahi du.
Gerturatzen den edozein aurkari uxatzen du horrek.
Amak eta kumeak urpean ihes egitea ahalbidetzen du.
Arrak segurtasunera eskolta ditzan onartzen du emeak.
Bere babesarekin, atseden hartu ahal izango dute.
Arrak pazientzia nahikoa badu, harekin ugaltzeko aukera emango dio.
Baina lehentasuna kumea haztea da oraindik.
Orain bularra lasai eman dezake,
eta kumea segurtasunean jolas daiteke.
Nahi adina zipriztin dezake.
Hilabete gutxi barru, ama-kumeak,
Hawaiiko gainerako xibartekin batera,
iparraldera joango dira,
udako elikadura-eremu aberatsetara,
ozeano erdira.
Gure ozeanoak zabalak dira. Gure planetaren kolorea zehazten dute.
Gizakion historia guztian, ezezagunerako ate izan dira.
Gaur egun ere, ozeanoaren azalera beste mundu baterako atea da.
Misteriozko bat,
dramaz beteriko bat,
izaki azkarrez betea,
gutxitan ikus daitezkeenak.
Izaki horiek orain bakarrik ezagutzen hasi gara.
Baina munduak inoiz ez bezalako aldaketak jasaten dituen bitartean,
gure ozeanoek ere hala egiten dute.
Bizirauteko modu harrigarriak ikusiko ditugu...
mundu aldakor horri elkarrekin aurre egiten diogun bitartean.
Bere erronkak esperimentatuko ditugu,
bere sekretuak zabalduko ditugu,
baita gureak bezalako bizitzak topatu ere,
inoiz imajinatu ez ditugun bizitzak.
Garai garrantzitsuenean gaude gure ozeanoen mirariak,
ezustekoak,
eta pozak aztertzeko.
Gure bidaia eremu urdinean hasiko dugu, planetaren herena den horretan.
OZEANO BAREA
Gure ozeano guztien artean, Barea da handiena eta sakonena.
Korronte asko daude ozeano boteretsu horretan,
baina bat da denak batzen dituena.
Gure planetako ur-zirkulaziorik indartsuenaren parte da.
Korronte ozeaniko globala deritzogu,
eta Bareari bizitza ematen dio, era harrigarri askotan.
Adibidez, Mendebaldeko arrezifeetan,
han dagoen itsas bizitzaren barietate handiaren lagungarri baita.
Munduko arrain famatuenaren etxea da.
Pailazo-arraina.
Eta bere familia.
Arrezifearen jaitsieraren ondoan dagoen anemona batean bizi dira,
ozeanoari begira.
Korronte handiak mundu honetako koralak freskatzen ditu.
Ondorioz, aurrera egiten dute,
korronteak ozeano zabaleko ur garbi eta oxigenatua
etxera eramaten baitie.
Txiki horrek behar duena, hain zuzen.
Laster, aita bihurtuko da lehen aldiz.
Amak ehun arrautza preziatu errun ditu, eta, orain, aitak zaindu behar ditu.
Garbi kontserbatu behako ditu,
zikinkeria eta harea kendu,
eta 24 orduz zaindu.
Arrezifea harrapakariez josita dago,
baina ondo zaindutako anemona batek bere garroekin babestuko du familia.
Aitak etxeko egin beharrak egin
eta dena garbi eta txukun mantentzen du.
Baina etxeko lanetan nabarmentzea
eta arrautzak garbi mantentzea zaila da.
Gaur bezalako egun batean, batez ere.
Harri flotatzaile geruza bat dago.
Abian jarri diren oinarrizko indarren zeinua da.
Handik urrun, nonbait,
sumendi bat erupzioan sartu da
eta apar-harriak sortu ditu,
gasez betetako bilioika arroka bolkaniko.
Milaka kilometrotan garraiatuak izan daitezke,
korronte ozeaniko globalari esker.
Aitaren amesgaiztorik handiena.
Baina, epe luzera,
hondamendi hori gauza ona izan liteke auzo guztiarentzat.
Izan ere, apar-harriak poliki-poliki desegingo dira.
Eta garapena erraztuko duen elikagaiak askatuko ditu horrek.
Zikinkeria pixka batek ez du kalterik egiten, antza.
Korronte handiak aberastasun harrigarriak noranahi eramaten ditu berarekin.
Ozeano Barean, indar kolosal batek gidatzen du bidea.
Indar horrek mendiak sortzeko gaitasuna du.
40 200 kilometroko sumendi kate batek, Suzko Eraztuna deritzona,
ozeano hori inguratzen du.
Bareko mendebaldetik, sumendiek itsasertz menditsu bat osatzen dute.
Eta horrek korronte handia iparralderantz bideratzen du kiribil batean.
Ondorioz, segundo bakoitzeko 50 milioi tona ur tropikal mugitzen da,
zehazki, Japoniako uharteetara,
non inguruko ura ia 27 Celsius graduraino epeltzen den.
Nahikoa koral-arrezife tropikalak mantentzeko,
planetako beste edozein leku baino iparralderago.
Sepia latimanus txibia gazte bat
maitasunaren bila dabil.
Izan ere, gaur hasten da espezie horren urteko topaketa berezia.
Udaberriro bezala, ur epelak ugalketarako premia eragiten du.
Txibiek gaitasun txundigarria dute emozioak azalaren bitartez komunikatzeko.
Superbotere hori ahulezia ere izan daiteke, baina.
Bereziki, lehen zitak biziki urduritzen zaituenean.
Eme bat begiz jo du.
Arnasa sakon hartu
eta badoa.
Hurbildu ahala,
larruazaleko milaka pixelekin konektatu zaio garuna.
Zera esan nahi du.
"Kaixo. Lasai-lasai nago. Baretuta eta erlaxatuta".
Horixe da emeak nahi duena.
Baina arazoak bidean daude.
Argi eta garbi, tipo zakar horiek lehiatu nahian daude.
Beren mugimendu eta zebra marrek haserre daudela esan nahi dute.
Ez dira oldarkorrak agertzeko beldur.
Ar gaztea baztertzen dute.
Baina, Hulk bezalaxe, ez zaie komeni hura sumintzea.
Ez dute gogoko izango bere sumindura.
Berehala, txibiak bere zebra marrak erakusten ditu.
Bere haserre nabariarekin,
aurkaria izutzen du.
Eta emearengana itzultzen da.
Baina ez zaizkio tipo gogorrak gustatzen.
Emea berreskuratzeko, berriro baretu beharko da.
Horrela, erakustaldi sinestezin batean,
bere nortasuna zatitzen du.
Tonu leunekin, lasaitasuna transmititzen dio emeari,
arerioei kemena erakusten dien bitartean.
Haserrea ongi kudeatu duenez, bere superboterea abantaila bihurtu da.
Indartsua dela erakutsi du, baita sentikorra ere.
Azkenik, emea harrituta dago.
Txibien munduan gauzak azkar gertatzen dira.
Berehala, familia bat hasi dute.
Arrautzak jartzeko prest dago,
leku epel eta oxigenatu batean, korrontearen ondoan.
Hortik, korronteak berak eraldaketa bat jasaten du.
Mineraletan aberasten da sumendi aktiboetatik igarotzen denean,
Suzko Eraztunaren iparraldean, mugan, dauden horiek.
Hiru urte geroago, Alaskara iristen denean,
urteko oturuntza bat posible egiten du.
Xibartak.
Hawaiitik bidaiatu dute urtaroaren sari batek erakarrita.
Baina ehiza ez da izan ohi zena.
Azkenaldian, arrantza-ontziak eurak baino lehenago iristen dira.
Gure arrain-gosearen ondorioz,
itsas harrapakariek gurekin lehiatu behar dute.
Baina bi pertsonaia horiek leku sekretu bat dute.
Baita plan bat ere
gizakiak gainditzeko.
Jana lapurtuko dute
izokin-haztegi batetik.
Sare horietan 14 milioi izokin daude.
Askatuak izango dira laster, basa-izokinak birpopulatzeko asmoarekin.
Zergatik lehiatuko dira gizakiekin buffet bat ikusmenean dutenean?
Tamalez, gotorleku bat bezalakoa da.
Ez da erraza segurtasuna saihestea hamabost metro luze zarenean.
Beste lapur batzuek errazagoa dute.
Ezinezko misioa dirudi.
Bikote horrek urteak igaro ditu, ingurua gainbegiratzen eta aztertzen.
Plan bat daukate
martxan jartzeko izokin gazteak askatzen dituztenean.
Lehen urratsa, denbora neurtzea
eta oharkabean pasatzea.
Kostaldea garbi dagoela,
gotorlekua irekitzen da.
Kateen zarata afaritarako deia bezalakoa da.
Baleek badakite beren saria aske dabilela.
Bigarren urratsa, gotorlekuan sartu izokinak atera aurretik.
Lapurreta azkarra izan behar da.
Baina izokin gehienak igerian hasi eta azkar sakabanatzen dira.
Azken urratsa zera da, burbuila-sare bat sortzea,
trikimailu berri bat.
Beren bular-hegalak erabiltzen dituzte izokinak zirkulu estu batean hesitzeko.
Kriminal azkar horiek lapurreta perfektua gauzatzea lortu dute,
nahiz eta askok ihes egin duten izokin populazioa hedatzera.
Azkenean, gizakiek ezin dute ezer egin
40 tonako lapurrak geldiarazteko.
Korrontea hegoaldeko kostatik dabilen bitartean, ur hotz eta oparoak
mendebaldeko kostalde bolkanikoa aberasten du, Ipar Amerikan.
Lagungarria da alga-basoentzat.
Horietako batzuk itsasondotik 50 bat metro altxatzen dira.
Bizitza barietate izugarri baten etxe dira.
Maila guztietan norbait bizi da.
Itsas lehoiak adar horietatik igotzen dira.
Itsas igarabak goialdean erlaxatzen dira...
eta behealdean jaten dute,
ornogabeen aterpe liluragarrian.
Ozeanoaren haraindiko bizitza eraldatzen du korronteak.
Oihan tropikaleko milaka kilometrotan du eragina,
Lurreko zuhaitzik altuenak barne.
Bertan bakarrik haz daitezke, korronteak haize freskoa ematen dienean,
lanbroan eta euritan bainatzen dituenean, alegia.
Kostaldea fresko mantentzen laguntzen du.
Los Angelesera iristen denean,
moteldu egiten da,
eta udako egun lasai batzuetan,
azaleko geruza epeldu egiten da,
ikuskizun ederrena sortzeko adina.
Argi sinestezin horri biolumineszentzia deritzogu.
Bilioi bat plankton mikroskopikoren distira da.
Planktona astintzen denean, distira igortzen du.
Itsas lehoiek itxaron duten unea da.
Sardinak planktonetik elikatzen direnez,
horrek argitzen ditu.
Ondorioz, erraz ikus daitezke.
Fenomeno horrek izurdeak bazkarira erakartzen ditu.
Naturaren argia dela eta, eguneko harrapakariak ehizara batzen dira.
Ezustekoa, ezta?
Ikuskizun natural ikusgarrienetarikoa,
begi-bistan ezkutatuta,
Los Angeles hiri-argietatik haratago.
Tropikoak zeharkatzen dituenean,
zati bat itsaso mortura abiatzen da.
Kaliforniako Mexikoko Golkoa.
Urak etengabe berrituz,
korronteak oparo eta fresko mantentzen du golkoa.
Munduko akuarioa deitu izan zaio
arrainen aniztasuna dela eta.
Baina denek ez dituzte jendetzak atsegin.
Harea-mantuaren azpian,
pribatutasunean mantentzen den miniaturazko mundu bat dago.
Tubikola emea bikote bila dabil.
Bost zentimetroko arrak daude, bere arretagatik lehiatzeko irrikan.
Baina berak sasoian dagoena nahi du,
handiena
eta dotoreena.
Ez dago modu hoberik aukeratzeko...
dantzan baino.
Horrela bakarrik ikusiko du nork duen erritmo,
estilo
eta iraupen onena.
Bakoitzak ahal duen ondoen dantzatzen du,
besteak gainditu nahian.
Luzaketa itzela.
Mugimendu paregabea.
Zein izango da epaia?
Talenturik al dute arrainek?
Hara.
Ezetz esan duela dirudi.
Ez da beharrezkoa dantza eta indarkeria konbinatzea.
Eme berri bat agertu da.
Festa egun osoan jarrai dezakete
Mexikoko aretorik esklusiboenean.
Korronte ozeaniko globala Ameriketatik mugitzen da indartsu,
Ozeano Barera bidean.
Eremu horretan barrena,
berebiziko distantziak zeharkatu behar dira jana aurkitzeko.
Posible dutenean, animaliek korrontearekin bidaiatzen dute.
Izurde birakari horiexek bezala.
Erraza litzateke elkar bistatik galtzea.
Horregatik, airean hiru metrorainoko piruetak egiten dituzte.
Plisti-plasta zaratatsuari esker, elkarrekin mantentzen dira.
Horrela, 5000 kideko taldeetan bidaiatzen dute.
Hor kanpoan, olatuen oso azpitik,
sumendiak sortzen dira, baita itsas arnasgune sakonak ere.
Hori guztia itsasondoko egitura aldatzeko gai da,
eta horrek ondorioak dakarzkie gorago igeri egiten dutenei.
Korronteari esker, manta-arraia hori uretan higiarazten ari da.
Ia zortzi metroko hedadura duenez, lasai ibil daiteke itsasoan.
Urdin handi horretan, topaketa sekretu batera bidean dago.
Urpeko mendi bat amildegitik altxatzen da.
Barearen gainazalean ezkutatzen diren 30 000 gailurretako bat da.
Labaz eginak daude,
eta Lurreko metalen sinadura magnetiko bakarra dute barruan.
Ahaideekin partekatzen duen senarekin, manta-arraia hori detektatzeko gai da.
Marrazoak.
Itsaspeko mendi horiek elkargune ezin hobea da haientzat.
Bestela esanda, aukera ezin hobea bakartienek harremanak izan ahal izateko.
Tamalez, gizakiek mendi horiek ustiatu dituzte.
Eta arrainak beren sareetan erori dira.
Azken 50 urteotan,
marrazo kopurua % 90 jaitsi da Ozeano Bareko zenbait lekutan.
Horrek ekosistema ahulenak hautsi ditu.
Itsaspeko mendiak babestuz gero bakarrik
ezagutuko dugu Ozeano Bareko bizitzaren aberastasuna.
Gure ozeanoetan jazotzen den ugaritasunaren oroigarri bat,
haiek zaintzea erabakitzen badugu.
Munduko jarduera bolkanikoaren hiru laurden itsaspekoak dira.
Noizean behin, erupzioan sartzen dira
eta uharte berriak sortzen dituzte, labak lurrazaletik barreiatu bitartean.
Itsasoa ukitzen duenean, hozteaz gain, kostalde horzdunak eraikitzen ditu.
Ekuadorretik 900 kilometro baino gehiagora,
hainbat uharte bolkaniko agertu dira korronte ozeanikoaren joan-etorrian.
Galapagoak.
Uharteetako jarduera bolkanikoak kostalde konplexua sortu du,
aparteko aukera hori bezalako harrapakariarentzat.
Galapagoetako itsas lehoia
eta bere familia.
Beren kumea gazteegia da jana ehizatzeko.
Gurasoen ardura izango da
ehizatzea.
Arroka bolkaniko horiek etxe bihurtzea erabaki dute
arrazoi on batengatik.
Sakan eta kala labirinto batez babestuta dago.
Hala ere, eskura daukate
Ozeano Bare erdialdeko itsasorik handiena, arrainez bete-betea.
Korronte handiak irla bolkanikoekin talka egiten duenean,
elikagaietan aberatsa den ura gorantz mugitzen du.
Horrek ur-azala ongarritzen du...
eta itsas zabalean bizi-leherketa bat ahalbidetzen du.
Baina itsas lehoientzat
ez da erraza kumeari janaria bueltan ekartzea.
Lehiaketa daukatelako.
Punta beltzeko marrazoak.
Korronteak atun hegal-horia erakartzen du, itsasoko arrainik azkarrena.
60 kilometro baino gehiagoko abiadura har dezake.
Ezinezkoa da itsas lehoiek hor kanpoan harrapatzea.
Sakonera gutxiko urak saihesten ditu atunak.
Alfa arrak burbuila-horma bat sortzen du,
atunak irtenbiderik gabe uzteko eta kostaldera bultzatzeko asmoarekin.
Elkarlanari esker, itsas lehoiek atunak laba-korrontera bideratzen dituzte,
tranpa nabarmena.
Orain, abantaila daukate.
Baina odol usainak aurkariak erakartzen ditu.
Ehizatzea lortu duen arren, marrazoz inguratuta amaitzen du.
Hozkada batek zaurituta utziko luke. Ezingo luke familia lagundu.
Dena amaitzen denean, alfa osorik dago.
Arrantza galdu du, tamalez.
Hala ere, kumeak jan behar du.
Amak ez du amore emango.
Marrazoek ongi dakite hori.
Itsas lehoiaren azken aukera zera da,
atunak bideratzea marrazorik gabeko eremu batera.
Itsaso zabalera, hain zuzen.
Azkenik, kumeak nahi adina jan dezake
gurasoen ehizarako trebetasunei esker.
Leku horren berezko adibide bat,
Galapagoena.
Korronte ozeaniko globalak Ozeano Barea hornitzen jarraitzen du.
Lau urte behar ditu zeharkatzeko ozeano irekiaren eremurik handiena,
19 000 kilometroko zabalera duen hori, Hegoaldeko Ozeano Barea.
Hantxe, dortoka berde batek jana aurkitzeko itxaropena du.
Olatuen urruneko soinuari arreta jartzen ari dio.
Itsasgora itzelak, haizeek bultzaturik, sakonera gutxiko kostetan hausten dira,
eta munduko olaturik ahaltsuenetako batzuk askatzen ditu.
Ez da ahulentzako lekua.
Polinesiako ur azpian erronka handia dago.
Arriskutsua da,
olatu bakoitzean ehunka tona ur isurtzen baita.
Mendeetan zehar, gizakiak ur horietan nabigatu du,
baina dortoken arbasoak lehenago ibili dira olatuetan surf egiten.
Berak badaki nola moldatu olatu artean.
Beste batzuek ez bezala.
Baina ez dago hemen surfean aritzeko.
Janariagatik dago hemen.
Badaki algarik onenak korala hazten ez den lekuan daudela.
Talka-eremuan, olatuak hausten diren lekuan.
Bere trebetasunei esker, larrerik onena dauka berarentzat bakarrik.
Barearen hegoaldean, borrokatu behar da naturako indar boteretsuenekin.
2022an Tongan sumendi bat erupzioan sartu zenean,
mila bonba atomikoren energia askatu zuen
eta olatu indartsuak bidali zituen planeta osora.
Anabasa horretan ikusten da Suzko Eraztunaren rolik harrigarriena.
Milioika urtetan zehar,
erupzioek ondare nabarmena utzi dute, 20 000 uharte zoragarri baino gehiagokoa.
Horietako bakoitza bizitzarako tranpolina izan da.
Hego Ozeano Bareko zabalgunean barreiatzen lagundu die izakiei.
Oso noizean behin,
Suzko Eraztuna korronte handiarekin konbinatzen da
eta itsas bidaiari horiek bizitzara bultzatzen ditu.
Apar-harrizko almadiak garraiatzen ditu,
eta horrek pasarte segurua eskaintzen dio izaki orori.
Baita Australiako Koral Hesi Handian ere.
Bidaia hasi dugun lekura iristen da, Bareko mendebaldeko koral-arrezifeetara.
Etxe berri bat, noraezean dabiltzanek atseden har dezaten.
Bertokoen artean etxerik aurki badezakete, jakina.
Ozeano Barearen inguruan egindako bidaian,
korronte ozeaniko globalak
Suzko Eraztunaren izaera suntsitzailea
bizitzarako indar geldiezin bihurtzen lagundu du.
Baina mila urteko bidaia epiko hori...
gure ozeano guztietan zehar...
hasi baino ez da.
Aurrerantzean,
Korrontea Indiako Ozeanora iritsiko da.
Zirraragarria eta ikusgarria,
baina oso lehiakorra.
Munduaren inpaktu progresiboaren aurrean,
azkarrenek bakarrik
aurkituko dituzte
bizirauteko modu berriak.
Azpitituluak: Oihana Guillan Valdés