BU BELGESEL EĞLENDİRME VE BİLGİ VERME AMAÇLIDIR.
TIBBİ TAVSİYE NİTELİĞİ TAŞIMAZ.
KİŞİSEL SAĞLIĞINIZ İÇİN TEDAVİDEN ÖNCE DOKTORUNUZA DANIŞIN.
Çoğumuz ölümü düşünmek bile istemeyiz.
Zayıf düşmeyi, canımızı yitirmeyi,
gözlerimizi son kez kapatmayı da.
Vay arkadaş.
Ama kesin olan şu ki yaklaşıyor.
Peki ya ne zaman?
Bedenin seni daha kaç yıl taşıyacak?
Ve bu konuda söz hakkımız var mı ki?
Öğrendim ki insanların uzun, sağlıklı ömre dair bildiği çoğu şey
hatalı ya da düpedüz yanlış.
Bu konuları önemsemiyor da değiliz.
Amerikalılar her yıl milyarlarca doları
diyet planı, spor salonu ve takviyelere harcıyor.
Ama belli ki işimize yaramıyor.
İşin aslı, çoğumuz güzel yıllarımızı heba ediyoruz.
Dünya geneline bakacak olursak
sekiz milyar insanın yaklaşık üçte ikisi
önlenebilir bir hastalıktan ötürü erken ölecek.
Amerika'da bir asrın ardından ilk kez
beklenen yaşam süresi düşüşe geçti.
Bu işi nasıl çözeceğiz?
Bence ölümü engellemeye çalışarak değil,
yaşamayı öğrenerek çözeceğiz.
Uzun yaşamı geriye doğru çözümleyebilsek ne olurdu?
Son 20 yılımı tam da bunun için harcadım.
Ama cevabı petri kapları veya deney tüplerinde aramak yerine
dünyanın beş noktasında
istediğimiz sonuçları elde eden insanlar buldum.
Bu yerlerin kimi ada.
Kimileri dağ.
Kimi erişilmez derecede uzak, kimi şaşırtıcı şekilde şehrin içinde.
Görünürde çok farklı olsalar da
ilginçtir ki hepsi ortak paydalarda buluşuyor.
Hepsi aşağı yukarı aynı formüle dayanarak
dünyadaki en uzun ömürlü kişilere ev sahipliği yapıyor.
Bu insanlar 100 yaşına ulaşmada dünyadaki en yüksek oranlara sahip.
Canlı, aktif ve mutlu yaşamlar sürüyorlar.
Belki de çıkarılabilecek en büyük ders, çaba sarf etmeden uzun yaşamaları.
Ve sırları sayesinde her birimiz
bedenimizin bize sunduğu her bir yıldan istifade edebiliriz.
İşte Mavi Bölgelerin vaadi bu.
100 YIL YAŞAMAK: MAVİ BÖLGELERİN SIRLARI
Bu geceki konuşmacımız geçtiğimiz 20 yılını
en uzun ömürlü insanları bulup bilgilerinden ders çıkarmaya adamış.
Dan Buettner, National Geographic Kâşifi
ve çok satan bir yazar.
Bu bilgileri kullanarak
ABD çapındaki onlarca topluluğun beklenen yaşam süresini artırmaya çalıştı.
Dan, hoş geldin.
Uzun yaşam gurusu olma veya sağlık sistemini düzeltme niyetim yoktu.
Buraya hiç beklenmedik bir şekilde geldim.
Her şey babam ve onun babasıyla başladı.
Babam, macera duygusu aşılama konusunda muhteşem bir babaydı.
Onun eğlence anlayışı
çocukken beni ve kardeşlerimi yanına alıp haftalarca vahşi doğada zaman geçirmekti.
Dedem ise hep büyük bir sporcu olmamı istemiştir.
Ben ise hep yedeklerdeydim.
Ama bana ilk bisikletimi dedem verdi
ve o da dünyayı görmeme olanak sağladı.
Üniversiteden mezun olduğumda
çoğu insanın hayatını üretken geçirdiği bir yaşta
ben beş kıtayı bisikletle aşarak üç dünya rekoru kırdım.
GUINNESS REKORLAR KİTABI DAN BUETTNER
Kasırgalar, depremler ve sel felaketleri atlattık.
Başaramayacağız sanmıştık.
İşte sana bir dünya haritası.
Nereye gittin göster.
Sovyet ayağı Guinness Rekorlar Kitabı'na girdi.
-Bravo. -Teşekkürler.
Memnun oldum Dan. Geldiğin için sağ ol.
Dünyayı bisikletle turlayıp onca rekoru kırınca
geriye ne kalıyor ki?
Amacı olan bir maceraya atılmalıydım.
Benim için bu, büyük bir gizemi çözen bir keşfe çıkmaktı.
Hatırlıyorum da bir gün
Dünya Sağlık Örgütü'nün bir çalışmasına denk gelmiştim.
Çalışmaya göre Japonya'nın Okinawa adası
dünya tarihinde en uzun ömürlü insanlara ev sahipliği yapıyormuş.
Ben de dedim ki "İşte bu iyi bir gizem."
OKINAWA JAPONYA
Tokyo'nun 1.500 kilometre güneyinde bir takımada bulunur.
Bir nevi Japonya'nın Hawaii'si gibidir.
Altın gibi kumsallar,
tropik ormanlar,
turkuaz sular.
Ama daha da önemlisi yüzyıllardır
burası Ölümsüzler Diyarı olarak anılagelmiş.
Japonya'nın Okinawa adası
insanlık tarihindeki en uzun ömürlü topluma sahip.
Şeker hastalığı yok denecek kadar az.
Kalp hastalığı oranı beşte bir.
Demans çok az görülür.
Yüz yaşına ulaşma oranları ise
ABD'den çok daha yüksek.
Bu sayılar bilhassa kadınlarda olağanüstü.
-Keşke bir numara gelseydi. 14 puan. -Çok yakındı.
-Sen attın mı? -Attı, evet.
-Herkes attı mı? -Evet.
-Sırada nine var. -Bol şans!
Yaparsın!
UMETO YAMASHIRO YAŞ 101
Çok yakındı.
Harikaydı.
Umeto-san ile akrabalık bağınız ne merak ediyorum.
Üçü benim torunum.
Bu da ikinci oğlum.
Şu ilk kızım, şu da ikinci kızım.
Demek burada üç kuşak var.
Ben daha 61 yaşında küçük bir çocuğum.
Yüz bir yaşına kadar yaşamam için tavsiyeleri neler?
Daha çocuksun sen!
Öyle olsun.
Daima eğlenmeye bak.
Sinirli olma.
Neşeni herkesle paylaş. Herkesi mutlu et.
Ben hiç sinirlenmem.
Yani işin püf noktası rahat olmak, seni üzen şeylere takılmamak
ve çabucak affetmek mi?
Yani bu...
Ömrümüzü uzatan şey gülümsemedir.
Bayıldım buna. Hissediyorum.
Üşüteyim deme
Düşeyim deme
Gülmeyi unutma sakın
Sık sık konuş
Yüz bir yaşındaki Umeto-san
hayat dolu, canlı, komik, pozitif.
Üstüne Okinawa'ya özgü banjo benzeri bir enstrüman çalıyor.
Hem de büyük bir hassasiyetle.
Bir notayı es geçmeden.
Şarkı söylüyor.
Ve o bilişsel kabiliyet,
o zindelik,
tüm o olumlu düşünce yapısı, hepsi bir arada.
Ona baktım ve dedim ki "İşte bundan istiyorum."
Yirmi yıl önce Okinawa'ya ilk geldiğimde
uzun yaşam nasıl araştırılır bilmiyordum.
Ne olabilir ki?
Bu insanlar ne yapıyor da bunca yüz yaşını aşmış birey yetiştiriyor
ve upuzun ömürlere sahip olup
son ana dek zinde kalıyorlar?
Amacım bunu öğrenmekti.
Okinawa'da bulabildiğim tüm araştırmaları topladım
ve konuya gömüldüm.
Japonya'nın yüz yaş üstü nüfus yoğunluğunu gösteren bir harita buldum.
Kuzeyde çok az yüz yaş üstü insan vardı
ve güneye doğru gittikçe yüz yaş üstü nüfus yoğunluğu artıyordu.
En yüksek yoğunluk ise Okinawa'daydı.
Anlayacağınız üzere güneye, yani ekvatora doğru gittikçe
ısı artacaktır.
Sıcak iklim ne anlama geliyor?
Daha çok büyüme mevsimleri var.
Burada öyle bir şey olmalı ki
bu insanlar bilinçli bilinçsiz kullanıyor olmalılar.
Belki de bir sebze özüdür.
Belki bir bitki ya da baharattır.
Uzun yaşamın sırrı odur.
Beslenme anketlerine bakmaya başladım
ve 1950'lerde Okinawa'nın beslenme düzenini
Japonya ile karşılaştıran bir anket buldum.
Okinawa'lıların yediği şeylere bakarsanız
et, yumurta, balık gibi yiyeceklerden
sadece %1 ila %2 oranında kalori almışlar.
Ama öyle bir yiyecek var ki yaklaşık %70'e tekabül ediyor.
Ve o yiyecek beni imo.
Mor tatlı patates.
Japonya'nın kalanı
kalori ihtiyacının yalnız %3'ünü tatlı patates ile gideriyordu.
Belki de Okinawa'lıların bu kadar çok beni imo yeme sebebi
tatlı patateslerin tayfuna dayanıklı olmasıydı.
Beni imo yeraltında güvendeydi.
Bu tatlı patatesler kompleks karbonhidratlar ve lifle doludur.
Hatta yaban mersinine oranla %150 daha fazla aktif antioksidan içerir.
Doğal olarak diyorsunuz ki "Aradığım şey bu olmalı!"
Yirmi yıldır dünyayı dolaşarak
insanların nasıl uzun süre yaşadığını araştırıyorum.
İnsanlar hangi Okinawa yemeğini yesin ki
daha uzun yaşayabilsin?
Yani... Tek bir yemek mi?
Bir.
"En iyi" diyebileceğimiz tek bir malzeme yok.
Beni imo'ya ne dersin? Şu mor tatlı patates.
Okinawa bir dönem yiyecek kıtlığı çekti
ve bizi bu patatesler kurtardı.
Ama her gıdanın şifalı etkileri vardır.
Dut yaprağı boğaz ağrısına iyi gelir.
Kalamar mürekkebi çorbası detoks içindir.
Okinawa çok sıcaktır.
Asa yosunu vücuttan ısı atmaya yarar.
Pelin otu, iyi bilinen bir iltihap sökücüdür.
Ve goya ise kan şekerini düşüren bazı bileşimler içerir.
Bu düşük diyabet oranlarını açıklayabilir.
Bir de tofu var.
Tofu, soya çökeleğinden yapılır
ve sağlığa birçok faydası vardır.
Kolesterolü düşürdüğü ve kalp hastalığı riskini azalttığı bilinir.
Bazı durumlarda kimi kanser türlerinin ilerlemesini bile yavaşlatabilir.
Okinawa'lılar günde ortalama 85 gram soyu ürünü tüketir, buna tofu da dâhil.
Okinawa tofusu özeldir.
Diğer bölgelerde üretilen tofulara kıyasla daha fazla protein ve sağlıklı yağ içerir.
Yani beslenme konusunda hiçbir malzeme veya bileşen tek başına
Okinawa'lıların uzun ömrünü açıklamaz.
Tükettikleri her bir gıda
tıbbi niteliklere sahip ya da sağlığa faydalı.
Yani uzun ömrün ardında yatan muhtemelen gıdaların çeşitliliği.
Okinawa'lıların ne yedikleri aslında
uzun yaşam denkleminde sadece tek bir unsur.
Diğer bir soru ise ne kadar yedikleri.
ABD'de Gıda ve İlaç Dairesi günlük 2.000 kalori öneriyor.
Ama Amerikalılar aslında
kişi başı günlük ortalama 3.600 kalori tüketiyor.
Bu işin özüne inebilmek için
konuşmam gereken kişi Marion Nestle.
Amerika'daki herkesten daha iyi bilirsiniz.
Amerika'nın %73'ü obez ya da aşırı kilolu oldu.
Evet, hayret verici.
1970'lerin başında tarım bakanı demişti ki
dünyayı beslemek için gıda üretimi artmalı.
Çiftçileri üretime teşvik etti.
Dolayısıyla birdenbire
1980'den 2000 yılına kadar gıda arzındaki kalori miktarı
3.200'den, günlük kişi başı diyorum, 4.000'lere çıktı.
Gıda sektörü bunu satmalıydı.
Herkesin günlük 4.000 kaloriye erişebildiği bir ortamda
insanları daha fazla yemeye teşvik etmeniz gerekir.
Gördük ki porsiyonlar büyüdü.
Dahası, gıdalar daha çok yemek yemenizi teşvik etmek üzere tasarlandı.
Bunun bir kısmı dokusaldır. Çıtırdır, damakta enfes bir tat bırakır.
Göz alıcı olsun diye renklendirilir.
Lezzetli olsun diye bol miktarda katkı maddesi bulunur.
Normalden daha fazla kalori alırsınız
ve haberiniz olmaz.
Ama Okinawa'da her gün çok daha az yiyen insanlar gördük,
yaklaşık 2.000 kalori.
Bunun bir nedeni de
besin değeri yüksek ve düşük kalorili gıda tüketmeleri.
Amerika'da öğlen biraz hamburger yiyebilir
ve bir iki dakikada mideye indirebiliriz.
Ama Okinawa'da öğlen yemeği
güzel otlar ve tofu eşliğindeki karışık sote chanpuru olabilir.
Bu devasa yemek yığınını götürürken
kendinizi tam bir obur gibi hissedebilirsiniz
ama kalorisi hamburgerden daha azdır.
İşin ikinci yönü ise şaşırtıcı derecede basit.
Zekice bir numaraları var.
Yemekten önce üç kelime söylerler,
"hara hachi bu",
yani tam anlamıyla "onda sekiz."
Ama onlar için bunun anlamı, "miden %80 dolduğunda yemeyi bırak"tır.
Bu da tıka basa doymadan tok kalmanızı sağlıyor.
Yani düşük kalorili yiyecekler yiyerek
ve %80 doyduğunuzda yemeyi bırakmayı hatırlayarak
doğal olarak daha az yiyorsunuz.
Zamanla bu, obeziteye daha az maruz kalan bir nüfus meydana getirmiş.
Okinawa'nın büyük kentlerinde
büyük şehirlerde rastlanan tüm ögeleri görebilirsiniz.
Otoyollar, yoğun trafik ve fast food restoranları.
Ancak Okinawa'lılara has uzun yaşam kültürünü görmek için
şehirden uzaklaşıp kırsal bölgelere gitmelisiniz.
Orada asırlardır asırlık insan yetiştiren yaşam tarzını hâlâ gözlemleyebilirsiniz.
Şuna bak.
Uzun yaşam belirtileri gördüm bile.
Yanılmıyorsam bu bir marul.
Bakan yok.
-Pardon. Eyvah. -Bu tarafa gidelim.
Bu ejderhanın anlamını biliyor musun? Her yerde görüyorum.
Ejderha değil o. Shisa deniyor.
Shisa, unutma çünkü Okinawa'yı temsil ediyor.
Peki.
Vay be, şuraya bak.
-Vay be. -Bahçeye bayıldım.
Merhaba.
Bisikleti güzelmiş. Onu sevdim bile.
Kaç yaşındasınız?
-Doksan dört. -Oha be.
Dikiş dikiyor. Ne dikiyormuş?
Bir şeyler diktiğini fark ettik.
Dikiş makinem var!
-Elbisesini kendi mi dikmiş? -Evet.
Öyleymiş.
Çok güzelmiş.
Geçti!
İnanılmaz.
Selam!
97 yaşımdayım, epey yaşlandım.
Hâlâ...
Hâlâ kaslarım var diyor!
Görebiliyorum.
Evet!
Etkileyici.
Uzun yaşamın sırrı nedir? Ve bu kadar dinç kalmanın?
İnsanlara yürümek yetmez.
Hızlı olman şart.
Hızlı, böyle.
Vay!
Bunu yapman şart.
Oha!
Okinawa'da yaşlı insanlarla epey vakit geçirdikten sonra
fark ettim ki evlerinde mobilya namına bir şey yoktu.
Yalnızca yer sofrası ve tatami minder vardı.
İnsanlar yerde oturuyordu.
Yüz üç yaşındaki insanların
günde 30 kez otur kalk yaptığını gördük. 30 squat yapmak gibi bir şey bu.
Karın kaslarını ve alt vücutlarını güçlendiriyorlar.
Dengelerini geliştiriyorlar. Bunun uzun yaşamla ne ilgisi olabilir?
Meğerse Amerika'da
yaşlılarda en çok rastlanan ilk on ölüm sebebinden biri
düşmek olarak saptanmış.
Alt vücutları zayıf ve dengeleri kötü
çünkü sürekli sandalye ve koltukta oturuyorlar.
Fark ettiğim diğer bir şey ise herkesin
hatta yüz yaşındakilerin bile bahçesi var.
Her gün ot ayıklıyor,
sulama yapıyor, tohum ekiyor ya da meyve sebze yetiştiriyorlar.
Bu da günde iki, üç saatliğine
hafif, düşük yoğunluklu fiziksel aktivite,
hareket alanı demek.
Düşününce bu insanlar egzersiz yapmıyordu.
Alt vücutları çok daha kuvvetli, dengeleri çok daha sağlam
ve hastalıktan ölmüyorlar.
Böylece yepyeni bir unsuru daha
uzun yaşamak istiyorsak dikkate almamız gerekiyor.
Şuna bak!
Biraz çay koyayım.
Teşekkürler.
Biraz alayım.
1983'te emekli olduğumda
tek yaptığım bahçeden eve git gel yapmaktı.
Sıkıcıydı.
Sonra bütün evleri baştan sona dolaştım.
"1.000 yen'den moai yapalım" dedim.
Moai denilen insanlara dair bilgi edindim.
Moai'ler birbirine bağlı bir sosyal topluluk.
Bu insanlar bir araya gelerek paralarını birleştiriyor
ve zor zamanlarda birbirlerine destek oluyor.
Bir arkadaşımız geceleyin tuvalete giderken düştü de
şimdi hastanede.
Moai olarak desteğimiz sürüyor.
Para biriktirip onlara veriyoruz.
Görünürde moai sadece para paylaşmaktan ibaret.
Ama bana kalırsa faydaları paradan ibaret değil.
Merak ediyorum da acaba moai'ye bağlı olmanız
doksanlı yaşlarda bu denli dinç kalmanızda etkili oldu mu?
Aramızda samimi bir ilişki var, beraber şarkı söyleyip dans etmeyi öğreniyoruz.
Toplanıp sohbet ediyoruz.
Uzun yaşamın sırrı bu.
Şöyle düşünebilirsiniz, "Ne olmuş yani?
Başkalarıyla takılmanın ne faydası olabilir?"
Şöyle ki Amerika'da bir yalnızlık salgını var.
Toplumumuz gittikçe yalnızlaşıyor,
gittikçe ıssızlaşıyor
ve hiç olmadığı kadar insan ilişkilerine ihtiyaç duyuyor.
Daha yeni keşfettik ki Amerika'da
yalnızlık, beklenen yaşam süresinden 15 yıl götürebiliyor.
Düşünsenize, 15 yıl!
Hiçbir hap, takviye ya da çığır açan ilaç
bize 15 yıla yakın bir süre kazandıramaz.
Ama burada, Okinawa'da
bu yılları basitçe arkadaş edinerek,
o arkadaşlara bağlı kalarak ve her gün onlarla vakit geçirerek kazanıyorlar.
Başlangıçta uzun yaşamın bariz unsurlarını inceledim.
Beslenme ve egzersiz gibi.
Ama sonra aklıma şu moai fikri geldi.
ve at gözlüğümü söküp attı.
Böylece uzun yaşamı mümkün kılabilecek
diğer şaşırtıcı bilgilere ve son derece güçlü unsurlara karşı
gözlerimi açabildim.
Okinawa halkı için II. Dünya Savaşı hâlâ çok taze.
Muazzam zorluklar çektiler.
Amerikalılara kıyasla çok daha fazla can verdiler.
Savaş zamanında
200.000 insan öldürüldü Okinawa'da.
Bence çok güçlü bir travma sonrası stres bozukluğu yaşamışlar.
Devlette çalışıyormuş...
...ve ona bir el bombası vermişler.
"Düşman seni yakalar ve sana zarar vermeye çalışırsa
bu el bombasını kullan."
Vazgeçip intihar etmenin eşiğine gelmişken
askerler bizi kurtarmıştı.
Bana demişlerdi ki, "Savaş bitti. Hayat bir hazine."
Annem ve erkek kardeşim öldüğünde
son anlarına eşlik edemedim.
Savaşı çok net hatırlıyorlar.
Dile getirdikleri ilk ya da ikinci konu bu
ve savaş şüphesiz bir trajedi olduğu kadar bir miras da.
Ama o cehennem çukurundan sağ kurtulduğum için çok mutluyum.
Çocuklarıma diyorum ki
"Ne olursa olsun,
ne kadar yoksul olursan ol, hayatta kalabilirsin.
Göğüs geremeyeceğin şey yok."
Şunu söylemeliyim ki geçmişte yaşananlar
Okinawa için korkunç bir deneyimdi.
Ama buna rağmen
sağlıklı ve mutlu bir ortam oluşturdular.
Anın tadını çıkar. Önemli olan bu.
Dışarıdan bakıldığında
savaş, toplumda görülen uzun ömrü altüst etmeliydi.
Ama sonra düşündüm ki
belki de bu durum aksine onların uzun yaşamasına
katkıda bulunuyor olabilir.
Okinawa'da ikigai denen bir kavram var
ve bence uzun ömürlerinin ardındaki en önemli unsurlardan biri de bu.
Dünyaya bir şeyler katıyorum.
Sanatım yüzlerce yıl varlığını sürdürecek.
Ben ölsem bile.
Benim ikigai'm bu.
Bahtiyarım.
Yüz yaşını geçenlerin evlerini ziyaret ederdik.
Fiziksel ve tıbbi durumlarını kontrol ederdik.
Ardından şunu sorardım, "İkigai'niz nedir?"
İkigai bir tür vazifedir.
Bir gaye hissidir.
Bence ikigai, yüz yaşını aşanların
ruhsal sağlığında kilit unsurdur.
İkigai'mizi kaybedersek ölürüz.
Okinawa'lılar emeklilik nedir bilmez.
60, 70, 80, 90 demeden ha bire çalışıyorlar.
Bahçelerinde çalışarak eve sebze götürüyor olabilirler.
Sadece sabahleyin açtıkları bir pazar tezgâhları olabilir.
Zihinleri daima aktif, vücutları daima hareketli.
Hayatın anlamını kısa ve öz ifade edebilirler.
Keza sabah niçin uyandıklarını da.
Şu sözcükleri sıkça işitirler,
"Önemlisin. Bize lazımsın."
İnsanlar daima amaç hissi ile dolu.
Değerlerini biliyorlar.
Bu da günlük kararları çok kolay hâle getiriyor
çünkü özünü tanıyorsun.
Okinawa deneyimimden öğrendiğim şu ki
beklenmedik ve az bilindik şeyler
uzun yaşamı tetikleyen en önemli unsurlar.
Zamanında fark etmemiştim,
meğerse çok daha büyük bir bulmacanın parçalarını birleştiriyormuşum.
Şöyle ki o sıralarda
başka bir uzun yaşam merkezi hakkında raporlar okuyordum.
Tamamen farklı bir ortam.
Bambaşka bir ada, gezegenin öbür ucunda.
Sardinya'nın eteklerinde, beyaza boyanmış köylerde
engebeli arazilerle çevrili dimdik sokaklarda.
Okinawa'lılarla aynı şeyi mi yapıyorlardı?
Yoksa keşfedilecek başka sırlar mı vardı?
Amacım bunu öğrenmekti.
Alt yazı çevirmeni: Harun Dallı