Serial ten ma bawić i informować, nie udzielać porad medycznych.
W kwestii zdrowia, zmian diety, ćwiczeń czy stylu życia
zasięgaj rady lekarza.
Większość z nas nie chce myśleć o śmierci,
kruchości, utracie witalności,
zamknięciu oczu po raz ostatni.
Rety, mój przyjacielu.
Ale jedno jest pewne: to przyjdzie.
Pytanie brzmi: kiedy?
Ile lat wyciśniesz ze swojego ciała?
Czy w ogóle mamy coś do powiedzenia w tej sprawie?
Odkryłem, że większość tego, co ludzie kojarzą ze zdrowym życiem,
jest niejasna lub zwyczajnie błędna.
Rzecz nie w tym, że o to nie dbamy.
Co roku Amerykanie wydają miliardy dolarów
na diety, karnety na siłownię i suplementy.
Ale niewiele nam to daje.
Prawda jest taka, że większość z nas marnuje wiele lat życia.
Około dwóch trzecich ludzi
z ośmiu miliardów na naszej planecie
umrze na chorobę, której można zapobiec.
W Ameryce pierwszy raz od stu lat
średnia długość życia spada.
Jak temu zaradzić?
Moim zdaniem nie należy próbować zapobiegać śmierci,
lecz uczyć się, jak żyć.
A gdyby się udało ustalić źródło długowieczności?
Poświęciłem temu ostatnie 20 lat.
Ale zamiast szukać odpowiedzi na szalkach Petriego czy w probówkach,
znalazłem pięć miejsc na świecie,
w których ludzie osiągają pożądane przez nas wyniki.
Niektóre z tych miejsc to wyspy.
Inne są w górach.
Niektóre to zupełne pustkowia, a inne zaskakują miejskim charakterem.
Choć z pozoru diametralnie się różnią,
wszystkie mają wspólny cechę.
W każdym z nich z grubsza stosuje się ten sam schemat,
dzięki któremu mieszkańcy żyją dłużej.
Jest tam najwięcej stulatków na świecie.
Wiodą ekscytujące, aktywne, szczęśliwe życie
i, co być może najważniejsze, żyją dłużej, nie musząc się o to starać.
Ich tajemnice mogą pomóc każdemu z nas
wycisnąć do cna wszystkie dobre lata z naszych ciał.
Oto obietnica niebieskich stref.
ŻYĆ 100 LAT: TAJEMNICE NIEBIESKICH STREF
Nasz dzisiejszy mówca przez ostatnie 20 lat
szukał najdłużej żyjących ludzi na świecie i poznawał ich mądrość.
Dan Buettner to Odkrywca National Geographic
i uznany autor.
Wykorzystał tę wiedzę,
by wydłużyć życie
dziesiątkom społeczności w całych Stanach.
Dan, witamy.
Nigdy nie chciałem być guru długowieczności
ani uzdrawiać amerykańskiego systemu opieki.
Dotarłem tu w zaskakujący sposób.
Zaczęło się od mojego ojca i jego ojca.
Mój tata był świetnym ojcem, bo zaszczepił we mnie żądzę przygody.
Za najlepszą rozrywkę uważał
wielotygodniowe wyprawy na łono dzikiej przyrody,
na które zabierał mnie i moich braci.
Z kolei dziadek bardzo chciał, żebym został wybitnym sportowcem,
a ja zawsze siedziałem na ławce.
Ale dał mi pierwszy rower,
dzięki któremu zacząłem poznawać świat.
Zanim ukończyłem studia,
w wieku, w którym zwykle ludzie robią coś produktywnego ze swoim życiem,
ustanowiłem trzy rekordy świata, przemierzając na rowerze pięć kontynentów.
KSIĘGA REKORDÓW GUINNESSA
Przeżyliśmy huragany, trzęsienia ziemi, powodzie.
Już sądziliśmy, że nie damy rady.
Mamy tutaj mapę całego świata. Pokaż, gdzie skończyłeś.
Na etapie sowieckim padł Rekord Guinnessa.
- Gratuluję. - Dzięki.
Było nam miło. Dziękuję, że wpadłeś.
Kiedy objedziesz świat i pobijesz rekordy,
co robić dalej?
Musiałem znaleźć przygodę z jakimś celem.
Potrzebna mi była misja, która mogłaby rozwikłać wielką zagadkę.
Pewnego dnia
natknąłem się na badania Światowej Organizacji Zdrowia,
według których na Okinawie w Japonii
ludzie żyją najdłużej
w historii świata.
Pomyślałem: „Oto dobra zagadka”.
OKINAWA, JAPONIA
Około 1400 km na południe od Tokio
znajduje się skupisko wysp,
które można nazwać japońskimi Hawajami.
Piaszczyste plaże,
tropikalne lasy,
turkusowa woda.
Ale co ważniejsze,
od setek lat
była to Kraina Nieśmiertelnych.
Na Okinawie istnieje
najdłużej żyjąca populacja w historii ludzkości.
Mają minimalny odsetek cukrzyków.
Rzadko zapadają na choroby serca
i demencję,
a procent stulatków
jest znacznie wyższy niż w USA.
Te wyjątkowe statystyki dotyczą zwłaszcza kobiet.
- Szkoda, że nie trafiłam jedynki. - Mało brakowało.
- Rzucałeś? - Tak, rzucał.
- Już wszyscy? - Tak.
- Teraz babcia. - Powodzenia!
Dasz radę!
UMETO YAMASHIRO, 101 LAT
Było blisko.
Super.
Jak jesteście spokrewnieni z panią Umeto?
Trzy z nich to moje wnuczki.
To mój drugi syn.
To pierwsza córka i druga córka.
Zatem mamy tu trzy pokolenia.
Ja mam dopiero 61 lat.
Co by mi doradziła, gdybym chciał dożyć 101 lat?
Młodziak z ciebie!
Dziękuję.
Często się baw.
Nie złość się.
Baw się z innymi. Uszczęśliwiaj wszystkich.
Ja się nie złoszczę.
Więc trzeba być wyluzowanym, nie poddawać się zmartwieniom
i szybko przebaczać?
Więc ten…
śmiech daje nam długowieczność.
Wspaniale. Czuję to.
Nie łap przeziębienia
Nie przewracaj się
Nie zapominaj się śmiać
I często rozmawiaj
Pani Umeto ma 101 lat.
Jest dziarska, energiczna, dowcipna, pozytywna.
I gra na lokalnym instrumencie przypominającym banjo.
Uderza w struny z precyzją.
Nie opuszcza ani nuty.
Śpiewa piosenkę.
Wykazuje zdolności poznawcze,
witalność,
pozytywne nastawienie…
Patrzę na nią i myślę: „Chcę tego”.
Gdy pierwszy raz przybyłem na Okinawę 20 lat temu,
nie do końca wiedziałem, jak badać długowieczność.
W czym tkwi sekret?
Co ci ludzie robią, że tak często dożywają setki,
a oprócz tego, że żyją długo,
to do samego końca pozostają sprawni?
Postanowiłem się tego dowiedzieć.
Zebrałem wszystkie badania naukowe o Okinawie i zagłębiłem się w nich.
Znalazłem mapę pokazującą zagęszczenie stulatków w Japonii.
Wyraźnie było widać, że na północy jest ich niewielu,
a im dalej na południe,
tym liczba stulatków rośnie,
osiągając apogeum na Okinawie.
Oczywiście im dalej na południe, bliżej równika,
tym cieplej.
Co to oznacza?
Mają więcej sezonów wegetacyjnych.
Musi tu być coś,
co ci ludzie spożywają, świadomie lub nie.
Może to wyciąg z warzyw.
Może sekretem długowieczności jest jakieś ziele albo przyprawa.
Zacząłem studiować ankiety żywieniowe.
W jednej z nich porównywano dietę na Okinawie
z innymi rejonami Japonii około 1950 roku.
Tabele pokazywały, że u mieszkańców Okinawy
mięso, jaja i ryby odpowiadają
za jedynie 1-2% spożywanych kalorii.
Był tam też produkt, który dostarczał około 70% kalorii.
Produkt ten to beni imo,
fioletowe słodkie ziemniaki.
W innych częściach Japonii ziemniaki te odpowiadały za jedynie 3% kalorii.
Być może mieszkańcy Okinawy jedli tyle beni imo dlatego,
że słodkie ziemniaki opierały się tajfunom.
Pod ziemią były bezpieczne.
Te słodkie ziemniaki zawierają dużo węglowodanów i błonnika.
Mają też około 150% więcej aktywnych antyoksydantów
niż borówki.
Wtedy zaczynasz myśleć: „To musi być to!”.
Od 20 lat podróżuję po świecie,
próbując odkryć, czemu ludzie żyją długo.
Jaki produkt kuchni z Okinawy powinniśmy spożywać,
jeśli chcemy żyć dłużej?
Chodzi o jeden produkt?
Tak.
Nie ma jednego najlepszego składnika.
A beni imo, fioletowy słodki ziemniak?
Na Okinawie przez pewien czas brakowało żywności
i uratowały nas właśnie te ziemniaki.
Ale każdy produkt ma silne właściwości lecznicze.
Liście morwy są dobre na ból gardła.
Atrament kałamarnicy działa oczyszczająco.
Na Okinawie jest bardzo gorąco.
Wodorosty asa uwalniają ciepło z ciała.
Jest też bylica, znany środek przeciwzapalny.
I przepękla ogórkowata obniżająca poziom cukru we krwi,
co może tłumaczyć mniejszą liczbę przypadków cukrzycy.
Jest też tofu.
Tofu robi się z napoju sojowego
i ma ono wiele zalet zdrowotnych.
Obniża cholesterol, a tym samym zmniejsza ryzyko chorób serca.
W niektórych przypadkach może nawet spowolnić rozwój nowotworu.
Mieszkańcy Okinawy jedzą średnio 85 gramów produktów sojowych dziennie, w tym tofu.
Okinawskie tofu jest wyjątkowe.
Ma więcej białka i dobrego tłuszczu
w porównaniu z innymi tofu.
Nie ma zatem jednego składnika diety
lub związku odpowiedzialnego za okinawską długowieczność.
Mieszkańcy jedzą szereg produktów,
które wykazują właściwości lecznicze lub zdrowotne.
I właśnie ta gama pożywienia pomaga im długo żyć.
Ale dieta mieszkańców Okinawy to tylko część sekretu długowieczności.
Drugim elementem jest to, ile jedzą.
W USA zaleca się spożywanie 2000 kalorii na osobę dziennie,
ale Amerykanie pochłaniają
średnio 3600 kalorii na osobę dziennie.
Aby dotrzeć do sedna tej sprawy,
muszę pomówić z Marion Nestle.
Zapewne wie pani lepiej niż ktokolwiek inny w Ameryce,
jak to się stało, że aż 73% Amerykanów jest otyłych lub ma nadwagę.
Tak, to niebywałe.
Na początku lat 70. minister rolnictwa stwierdził,
że musimy produkować więcej, by wyżywić świat.
Więc rolnicy uprawiali więcej żywności i nagle
w latach 1980-2000 liczba kalorii w żywności
wzrosła z 3200 do 4000 dziennie na osobę.
Przemysł spożywczy musiał to sprzedać.
W środowisku, w którym każdy ma dostęp do 4000 kalorii dziennie,
trzeba nakłonić ludzi, żeby więcej jedli.
Powiększono więc porcje jedzenia.
Do tego robi się je tak, aby ludzie chcieli jeść więcej.
Produkty są więc chrupiące lub dają przyjemne wrażenia w ustach.
Są kolorowe, by wydawały się atrakcyjne.
Mają masę dodatków, które poprawiają smak.
Ludzie spożywają więcej kalorii niż zwykle
i tego nie zauważają.
Mieszkańcy Okinawy jedzą znacznie mniej, około 2000 kalorii dziennie.
Po części dlatego,
że mają produkty bogate w składniki odżywcze, ale niskokaloryczne.
Kiedy w Ameryce na lunch jemy małego hamburgera,
pochłaniamy go w minutę lub dwie.
Ale na Okinawie na lunch
można zjeść chanpuru, danie typu stir-fry,
z ziołami i tofu.
Mogą sobie pozwolić na ten wielki stos jedzenia.
Jesz to bardzo długo, myśląc, że jesteś żarłokiem,
ale ma to mniej kalorii niż hamburger.
Drugi element jest szokująco prosty.
Stosują genialną sztuczkę.
Przed posiłkiem intonują trzy słowa:
„hara hachi bu”,
co dosłownie oznacza „osiem na dziesięć”.
Ale dla nich znaczy: „przestań jeść, gdy twój żołądek jest pełny w 80%”.
W efekcie człowiek jest syty, ale nie napchany.
Kiedy zatem spożywasz niskokaloryczne potrawy
i przypominasz sobie, żeby przestać jeść, gdy jesteś najedzony w 80%,
w naturalny sposób jesz mniej.
Z czasem powstała populacja,
w której rzadziej choruje się na cukrzycę.
Dziś w miastach Okinawy
znaleźć można te same pułapki co w każdym dużym mieście.
Autostrady, tłok na ulicach i lokale z fast foodem.
Aby poznać prawdziwą kulturę długowieczności Okinawy,
trzeba wyjechać z miasta na wieś,
gdzie wciąż pielęgnuje się styl życia,
który od stuleci wydaje na świat stulatków.
Spójrzcie.
Już widzę oznaki długowieczności.
To, o ile się nie mylę, jest sałata.
Chyba nie patrzą, co?
- Przepraszam. - Chodźmy tędy.
Co oznacza taki smok? Wszędzie je widuję.
To nie smok. To Shisa.
Shisa. Musisz zapamiętać, bo to symbol Okinawy.
Spójrz na to.
Cudowny ogród.
Dzień dobry.
Ma fajny rower. Już ją lubię.
Ile ma pani lat?
- Dziewięćdziesiąt cztery. - O rety.
Ona coś szyje. Co to jest?
Zauważyliśmy, że pani szyje.
Używam maszyny do szycia!
- Swoją sukienkę też uszyła? - Tak.
Rozumiem.
Jest piękna.
Przeszła!
Niesamowite.
Dzień dobry!
Mam 97 lat, jestem dość stara.
Teraz…
Mówi, że wciąż ma mięśnie!
Widzę je.
Imponujące mięśnie.
Czego potrzeba, żeby żyć długo i wciąż mieć tyle energii?
Człowiekowi nie wystarczy tylko chodzić.
Musisz być szybki.
O tak.
Trzeba to robić.
O Boże!
Po wielu wizytach u mieszkańców Okinawy
zauważyłem, że w ich domach nie ma prawdziwych mebli
poza niskim stołem i matą tatami.
Ci ludzie siedzieli na podłodze.
Poznaliśmy 103-latków,
którzy wstawali i siadali 30 razy dziennie!
To jak 30 przysiadów.
Wzmacniają tułów i dolne partie ciała.
Poprawiają równowagę.
Jak to się ma do długowieczności?
Okazuje się, że w Ameryce
jednym z głównych powodów śmierci starszych osób
jest upadek.
Mają słabe mięśnie i kiepską równowagę,
bo bez przerwy siedzą na krzesłach i kanapach.
Zauważyłem też, że wszyscy,
nawet stulatkowie, mają ogród.
Więc co dzień wychodzą pielić,
podlewać, sadzić lub zbierać świeże owoce i warzywa.
To godzina lub dwie dziennie
delikatnej, lekkiej aktywności fizycznej o różnym zakresie ruchów.
Mimo że nie wykonują żadnych ćwiczeń,
mają silniejsze mięśnie dolnych partii ciała, lepszą równowagę
i rzadziej umierają z powodu chorób.
Pojawia się więc kolejne spostrzeżenie,
o którym warto pomyśleć, jeśli chcemy żyć dłużej.
Spójrz na to!
Naleję herbaty.
Dziękuję.
Napijmy się.
Po przejściu na emeryturę w 1983 roku chodziłam tylko z ogrodu do domu,
wte i z powrotem.
To było nudne.
Obeszłam więc wszystkie domy i mówiłam:
„Załóżmy moai za 1000 jenów”.
Dowiedziałem się, że ludzie zrzeszają się w moai.
Moai to towarzyski krąg ludzi,
którzy zrzeszają się, wpłacają pieniądze
i pomagają sobie nawzajem w trudnych chwilach.
Jedna z koleżanek przewróciła się, idąc w nocy do łazienki,
i jest teraz w szpitalu.
Nasze moai nadal jej pomaga.
Zbieramy pieniądze i je przekazujemy.
Na pierwszy rzut oka moai to zobowiązanie finansowe.
Ale korzyści z nich płynące to coś więcej niż pieniądze.
Zastanawiam się, czy przynależność do moai
pomogła wam zachować taką witalność po dziewięćdziesiątce.
Zaprzyjaźniliśmy się, uczymy się śpiewać i tańczyć.
Spotykamy się i rozmawiamy.
To jest sekret długiego życia.
Moglibyście pomyśleć: „Też mi coś!”.
Jak spotykanie się z innymi może pomóc?
Cóż, w Stanach Zjednoczonych panuje epidemia samotności.
Ludzie są coraz bardziej samotni, coraz bardziej odizolowani
i coraz bardziej potrzebują kontaktu z innymi.
Odkrywamy teraz, że w Ameryce
ta samotność może nas kosztować 15 lat życia.
Pomyślcie tylko! Aż 15 lat!
Nie ma pigułki, suplementu, żadnego rewolucyjnego leku,
który choćby się zbliżył do takiego wyniku.
Ale tu, na Okinawie,
zyskują te lata, znajdując przyjaciół, angażując się w relacje z nimi
i co dzień spędzając z nimi czas.
Zacząłem więc od analizy oczywistych czynników,
takich jak dieta i ćwiczenia,
ale potem dowiedziałem się o idei moai
i przejrzałem na oczy.
Mój umysł otworzył się na inne zaskakujące czynniki,
które mogą odgrywać istotną rolę
w osiąganiu sędziwego wieku.
Dla mieszkańców Okinawy pamięć o II wojnie światowej jest wciąż żywa.
Wiele wycierpieli.
Zginęło ich o wiele więcej niż Amerykanów.
W czasie wojny
na Okinawie zginęło 200 000 ludzi.
Ludzie odczuwają tu silny zespół stresu pourazowego.
Pracowała dla rządu…
Dali im granat.
„Jeśli wróg cię schwyta i będzie próbował skrzywdzić,
użyj tego granatu”.
Byliśmy bliscy poddania się i popełnienia samobójstwa,
gdy uratowali nas żołnierze.
Powiedzieli: „Wojna się skończyła. Życie to skarb”.
Gdy umierali moja matka i mój brat,
nie mogłam być przy nich w ostatnich chwilach.
Dobrze pamiętają wojnę.
To jeden z pierwszych tematów, jakie poruszają.
Z pewnością była to dla nich tragedia, ale też spuścizna.
Cieszę się, że wyszłam z tego piekła i przeżyłam.
Swoim dzieciom mówię: „Bez względu na wszystko,
nieważne, jak jesteście biedni, zawsze można przeżyć.
Wszystko da się znieść”.
Chcę powiedzieć, że mieszkańcy Okinawy
mają za sobą okropne doświadczenia.
Ale mimo to
stworzyli warunki do szczęśliwego i zdrowego życia.
Trzeba cieszyć się teraźniejszością. To ważne.
Można by pomyśleć,
że to powinno zaburzyć długowieczność populacji.
Ale mnie przyszło na myśl,
że może to przyczynia się do ich długowieczności
wbrew intuicji.
Na Okinawie istnieje koncepcja ikigai,
która moim zdaniem w dużej mierze przyczynia się do ich długowieczności.
Daję światu coś od siebie.
Dzieła, które stworzyłem, przetrwają setki lat
po mojej śmierci.
To moje ikigai.
Jestem błogosławiony.
Kiedy odwiedzamy dom stuletniej osoby,
badamy jej stan fizyczny i medyczny,
a potem pytam:
„Co jest twoim ikigai?”.
Ikigai to rodzaj misji.
Poczucie celu.
Myślę, że ikigai to główna składowa
zdrowia duchowego stulatków.
Jeśli tracimy ikigai, umieramy.
Nie znają tu słowa „emerytura”.
Gdy kończą 60, 70, 80, 90 lat, wciąż pracują.
Czasem tylko w ogrodzie,
żeby przynieść trochę warzyw do domu.
Czasem mają stragan na targu, gdzie pracują tylko rano.
Zmuszają umysł do wysiłku. Utrzymują ciało w ruchu.
Potrafią zwerbalizować sens swojego życia,
powód, dla którego budzą się rano.
Ciągle powtarza się im: „Liczysz się. Potrzebujemy cię”.
Ludzie nasyceni tym poczuciem celu,
znają swoje wartości,
co ułatwia podejmowanie codziennych decyzji,
bo wiedzą, na czym stoją.
Pobyt na Okinawie nauczył mnie,
że najbardziej do długowieczności przyczyniają się mało zbadane czynniki.
Nie wiedziałem wtedy,
że dopiero zaczynam układać elementy znacznie większej łamigłówki.
Mniej więcej w tym czasie
znalazłem materiały o kolejnym centrum długowieczności,
w zupełnie innym środowisku,
na innej wyspie po drugiej stronie świata.
Grupa białych wiosek wysoko w górach Sardynii,
niemal pionowe ulice otoczone urwistym terenem.
Czy robili tam to samo, co mieszkańcy Okinawy?
A może czekały nas kolejne tajemnice?
Tego chciałem się dowiedzieć.
Napisy: Przemysław Rak