ANG SERYENG ITO AY PANG-ALIW LANG, HINDI PANG-ABISONG MEDIKAL.
IKONSULTA SA DOKTOR ANG KALUSUGAN MO
KUNG IIBAHIN ANG DIYETA, EHERSISYO O PAMUMUHAY.
Marami ang ayaw isipin ang kamatayan,
paghina, pagkawala ng sigla,
ang huling pagpikit natin.
Aba, kaibigan.
Pero tiyak na darating 'yon.
Ang tanong, kailan?
Ilang taon ang kaya ng katawan mo?
May magagawa ba tayo?
Nalaman kong ang iniisip ng marami sa pagkakaroon ng mahabang buhay
ay iba pala o sadyang mali.
Parang wala tayong pakialam dito.
Kada taon, bilyon ang ginagasta sa US
sa pagdidiyeta, membership sa gym, at supplement.
Pero malinaw na di ito epektibo.
Ang totoo, karamihan sa atin ay nasasayang ang magagandang taon.
Sa buong mundo, halos two-thirds
ng walong bilyong tao sa planeta
ay maagang mamamatay sa maiiwasang sakit.
Sa US, unang beses sa isang siglo,
bumababa ang haba ng buhay.
Paano maaayos?
Hindi sa pagpigil sa kamatayan
kundi aralin kung paano mabuhay.
Alamin kaya natin kung paano humaba ang buhay?
Ito nga ang ginawa ko nitong huling 20 taon.
Imbes na maghanap ng sagot sa petri dish o test tube,
nahanap ko ang limang lugar sa mundo
kung saan nagagawa roon ang gusto natin.
Ilan dito ay isla.
Ang iba ay bundok.
Napakaliblib ng ilan, sorpresang urban naman ang iba.
Kahit mukhang magkakaiba,
malinaw na may pagkakapare-pareho sila.
Halos pareho ang sinusunod nilang formula
sa pampahaba ng buhay sa planeta.
Umaabot sila sa 100, pinakamataas na mga edad sa mundo.
Masigla, aktibo, at masaya ang buhay nila.
Ang makukuha rito, di nila sinasadyang pahabain ang buhay.
Baka makatulong sa atin ang sekreto nila
para malubos natin ang magagandang taon sa katawan natin.
Ito ang pangako ng Blue Zones.
Inabot ng 20 taon ang speaker nating
naghanap ng mahaba ang buhay para matutunan natin ang dunong nila.
Si Dan Buettner ay National Geographic Explorer
at best seller na author.
Ginamit niya ang dunong niya
para taasan ang haba ng buhay
ng dose-dosenang komunidad sa buong US.
Dan, welcome.
Di ko balak maging guru ng paghaba ng buhay
o ayusin ang health care sa US.
Kakaiba ang pagdating ko rito.
Nagsimula sa ama ko at sa ama niya.
Mahusay ang ama ko sa paghikayat na mag-adventure ako.
Noong bata kami, masaya siya
sa pagpunta sa kagubatan ng ilang linggo
kasama kaming magkakapatid.
Gusto ng lolo kong maging magaling akong atleta.
Pero di ako magaling.
Bigay niya ang una kong bike
na naging tiket ko para makita ang mundo.
Nagtapos ako ng kolehiyo
sa panahong produktibo ang buhay ng karamihan.
Nakatatlo akong world record sa pagbisikleta sa limang kontinente.
Alam n'yo, dumaan ako sa mga bagyo, lindol, at baha.
Akala ko, di ako makakalusot.
Sige, heto ang mapa ng buong mundo.
Saan ka nakapunta?
Sa may Soviet nagka-Guinness World Record.
-Congrats! -Salamat.
Ayos na makilala ka. Salamat sa pagdalo.
Pag nag-bike ka sa buong mundo at nagka-record,
ano'ng kasunod?
Gusto ko ng adventure na may pakay.
Ibig sabihin, maghanap ng lulutasing malaking misteryo.
Naalala ko isang araw,
may pag-aaral ang World Health Organization
na sa Okinawa daw sa Japan,
mahahaba ang buhay ng mga tao
sa kasaysayan ng mundo.
Sabi ko, "Magandang misteryo 'yan."
Mga 1,400 kilometro south ng Tokyo,
may kumpol ng islang
parang Hawaii ng Japan.
Pinong buhangin na beach,
tropikal na gubat,
maasul na tubig.
Higit sa lahat,
sa daan-daang taon,
ito ang Lupa ng Imortal.
Nasa Okinawa, Japan
ang pinakamahahabang buhay sa kasaysayan.
Bibihira ang may diabetes.
Nasa one-fifth lang ang may sakit sa puso.
Kokonti ang dementia.
Umaabot sila sa 100.
Daig pa nila ang bilang sa US.
Pambihira rin ang bilang sa kababaihan.
-Kung maka-uno ako, 14 na puntos. -Muntik na.
-Tapos ka na? -Tapos na siya.
-Tapos na lahat? -Oo.
-Si Lola na. -Galingan mo!
Kaya mo 'yan!
Muntik na.
Ang galing.
Kaano-ano kayo ni Umeto-san?
Tatlo ang apo ko.
Pangalawa ko itong anak.
Panganay 'yon at ang pangalawa.
May tatlong henerasyon pala rito.
Bata akong edad 61.
Gusto kong umabot ng 101.
-Ano'ng payo niya? -Bata ka pa!
Tanggap ko 'yan.
Laging magsaya.
Wag magagalit.
Magsaya kasama lahat. Pasayahin mo ang mga tao.
Di ako nagagalit.
Susi ang maging mahinahon, na huwag maging magagalitin,
at magpatawad agad?
Ito…
pinapahaba ng tawanan ang buhay natin.
Gusto ko 'yan. Ramdam ko.
Wag sipunin
Wag matumba
Wag kalimutang tumawa
Laging makipag-usap
Edad 101 si Umeto-san.
Masigla, malakas, nakakatawa, at positibo siya.
Tinutugtog pa ang parang banjo ng Okinawa.
Eksakto pa ang pagtipa.
Eksakto bawat nota.
Kumakanta pa.
May linaw pa ng isip,
may sigla,
at positibo sa kabuuan.
Pagtingin sa kanya, naisip kong gusto ko 'yon.
Unang bisita ko noon sa Okinawa ay 20 taon na.
Kinakapa ko pa ang research sa haba ng buhay.
Ano kaya 'yon?
Ano'ng ginagawa nila at dumarami silang nasa 100?
Ano'ng pamumuhay ang nagpapahaba ng buhay?
Matalas pa rin ang pag-iisip.
Misyon kong alamin ito.
Hinanap ko lahat ng akademikong research sa Okinawa
at inaral lahat.
May nakita akong mapang
may tutok sa umaabot ng 100 sa Japan.
Malinaw na konti ang naka-100 sa norte.
Pag pa-south ka,
dumarami ang naka-100.
Pinakamarami sa Okinawa.
Basta bumaba ka pa sa south malapit sa equator,
mas umiinit.
Eh ano kung mas mainit?
Maraming panahon ng pag-ani.
Ano'ng meron dito
na nakukuha nila, alam man nila o hindi?
Baka katas ng isang gulay.
Baka herb o spice,
sekreto ng mahabang buhay.
Tinutukan ko ang mga survey sa diyeta.
May nagkumpara sa diyeta sa Okinawa
sa ibang bahagi ng Japan noong 1950.
Nakalista ang kinakain ng taga-Okinawa.
May karne, itlog, at isda
pero 1% o 2% lang ito ng calories nila.
Pero may isang pagkain na halos 70%.
Ang pagkaing ito ay beni imo,
purple na kamote.
Sa ibang bahagi ng Japan, 3% ng calories nila ang mula sa kamote.
Baka kaya puro beni imo ang kinakain sa Okinawa
ay dahil ligtas sa bagyo ang kamote.
Ligtas ang beni imo sa ilalim ng lupa.
Marami itong complex carbohydrate at fiber.
May 150% pa ito ng aktibong antioxidant
kaysa sa blueberry.
Siyempre masasabi mong, "Ito na 'yon!"
Bumiyahe ako ng 20 taon sa mundo.
Inaalam ko kung paano humahaba ang buhay ng tao.
Ano ang pagkaing Okinawa na dapat subukan
kung gustong humaba ang buhay?
Ano… isa lang?
Isa.
Walang pinakamainam na sangkap.
'Yong beni imo? Purple na kamote.
Kinapos noon sa pagkain ang Okinawa.
Niligtas kami ng mga patatas na 'yan.
Pero lahat ng pagkain ay pwedeng maipanggamot.
Pwede ang mulberry sa sakit ng lalamunan.
Pang-detox ang sopas na pusit.
Mainit sa Okinawa.
Nilalabas ng asa na seaweed ang init sa katawan.
Kilalang gamot sa pamamaga ang mugwort.
Pampababa ng blood sugar ang ampalaya.
Kaya siguro mababa ang diabetes dito.
At saka may tofu.
Ang tofu ay gawa sa soybean curd
at maraming benepisyo sa kalusugan.
Pampababa ng kolesterol
kaya pampababa ng sakit sa puso.
Pwede ring pampabagal ng ilang uri ng cancer.
Kumakain sila ng 85 gramo kada araw ng produktong soy gaya ng tofu.
Espesyal ang tofu ng Okinawa.
Mas marami itong protina at good fat
kumpara sa gawa sa ibang lugar.
Pagdating sa diyeta, walang iisang sangkap
na pampahaba ng buhay sa Okinawa.
Iba-iba ang kinakain nila.
Lahat pwedeng panggamot o may benepisyo sa kalusugan.
Uri ng pagkain ang pampahaba ng buhay dito.
Parte lang ang pagkain bilang pampahaba ng buhay nila.
Ang tanong, gaano karami sila kumain?
Sa US, rekomendado ng FDA ang 2,000 calories kada tao kada araw.
Ang kinakain ng mga Amerikano,
3,600 calories kada tao kada araw.
Para malaman ang dahilan,
dapat kong kausapin si Marion Nestle.
Malamang mas alam mo kaysa sa iba sa US
kung bakit 73% ng US ang tumaba o sobra sa timbang.
Oo, nakakaalarma.
Noong 1970s, sabi ng sekretarya ng agrikultura,
damihan ang pagkain para sa mundo.
Pinarami ang ani ng mga magsasaka.
Kaya biglaan,
mula 1980 hanggang 2000, ang calories sa supply ng pagkain
ay naging 4,000 kada tao kada araw mula sa 3,200.
Kailangang ibenta 'yon.
Kung may 4,000 calories kada araw
na pwede sa lahat,
napaparami tuloy ang kain ng tao.
Kaya lumaki ang hinahaing pagkain.
Ginawa pang katakam-takam para damihan mo ang pagkain.
Dinaan nila sa texture, lutong, o laging mas masarap sa panlasa.
Kinulayan para kaaya-ayang tingnan.
Maraming additive para sumarap pa.
Di sadyang mapaparami ka ng calories.
Di mo mapapansin.
Pero sa Okinawa, mas konti ang kinakain kada araw.
Nasa 2,000 calories.
Bahagi ng dahilan
ay masustansiya ang pagkain nilang konti lang ang calories.
Sa US, tanghalian natin ang burger
na ubos agad ng isa o dalawang minuto.
Pero sa Okinawa, ang tanghalian
ay chanpuru na pritong
masarap na herb at tofu.
Pwedeng sobrang dami nilang kinakain nito.
Akala nila, sobrang takaw nila
pero mas konti ang calories nito sa burger.
Tapos sobrang simple ang ikalawang bagay.
May mahusay silang diskarte.
Bago kumain, may binibigkas sila.
"Hara hachi bu."
Literal na kahulugan, "Walo sa sampu."
Ibig sabihin sa kanila, "Hinto sa pagkain pag 80% nang busog."
Ang resulta, busog ka pero di bundat.
Kung kakain ka nitong mabababa sa calories
at tatandaan mong
huminto sa pagkain pag 80% nang busog,
natural na kokonti ang pagkain mo.
Paglipas ng panahon, ang resulta ay populasyong
di gaanong tumataba.
Sa lungsod ng Okinawa,
para na rin itong ibang lungsod sa mundo.
May highway, traffic, at fast food restaurant.
Kung hahanapin ang tunay na pampahaba ng buhay sa Okinawa,
lumabas ka sa lungsod tungo sa kanayunan.
Andun pa rin ang pamumuhay
na nagpapahaba ng buhay ng ilang siglo.
Tingnan mo.
Mga palatandaan ng mahabang buhay.
Kung tama ako, litsugas 'yan.
Di sila nakatingin.
-'Sensiya na, naku. -Dito tayo.
Ano'ng ibig sabihin ng dragon? Lagi kong nakikita.
Di ito dragon. Shisa ito.
Shisa, tandaan mo, nirerepresenta nito ang Okinawa.
Okay.
Wow, tingnan natin.
-Wow. -Panalo ang hardin.
Hello.
Ganda ng bike niya. Gusto ko na siya.
Ilang taon ka na?
-Siya ay 94. -Grabe.
Nagtatahi. Ano'ng tinatahi niya?
Napansin naming nagtatahi ka.
Gamit ang sewing machine!
Gawa niya ang damit?
Gawa ko.
Gano'n ba.
Ang ganda.
Napasok!
Ang galing.
Hi!
Mga 97 na ako, medyo matanda na.
Ngayon…
May muscle pa raw siya!
Oo nga!
Ayos!
Panalo ang muscle.
May sekreto sa mahabang buhay pero masigla pa rin?
Di sapat na maglakad lang ang tao.
Dapat mabilis din.
Bilis, ganito.
-Aba! -Ganyan dapat.
Diyos ko!
Matapos makipag-usap sa matatanda ng Okinawa,
napansin kong wala silang masyadong mga kasangkapan
puwera sa mababang mesa at tatami mat.
Nakaupo sila sa sahig.
May mga edad 103
na 30 beses tatayo at uupo kada araw! Parang 30 squat.
Pinapatatag nila ang core at ibabang bahagi ng katawan.
Naaayos ang balanse. Kasama 'yon sa pampahaba ng buhay?
Sa US pala,
isa sa sampung dahilan ng pagkamatay ng matatanda
ay natutumba sila.
Mahina ang ibaba ng katawan at balanse
kasi laging nakaupo, nasa La-Z-Boy lagi.
Napansin ko pa sa lahat,
kahit 100 na sila, may hardin pa.
Kaya araw-araw, nagdadamo sila,
nagdidilig, nagtatanim, o namimitas ng sariwang prutas at gulay.
Mga isa o dalawang oras kada araw
ng low-intensity at marahang pisikal na aktibidad,
paggalaw-galaw.
Kung iisipin mo, di sila nag-eehersisyo.
Mas mainam ang lakas ng katawan at balanse nila.
Di sila namamatay sa mga sakit.
Kaya isa pa itong insight
na ikokonsidera bilang pampahaba ng buhay.
Tingnan mo!
Heto ang tsaa.
Salamat.
Inom tayo.
Nagretiro ako noong 1983.
Pabalik-balik lang ako mula hardin papuntang bahay.
Nakakainip.
Inikot ko lahat ng bahay.
Sabi ko, "Mag-moai tayo 1,000 yen."
Nalaman ko ang grupong tinatawag na moai.
Ang moai ay dedikadong samahan
ng mga nagsama-sama ng pera nila
para tulungan ang nangangailangan sa kanila.
May kaibigan kaming natumba sa banyo isang gabi.
Naospital siya.
Tuloy ang pagtulong ng moai namin.
Nagkakalap kami ng pera para ibigay sa kanya.
Kung tutuusin, pinansiyal na usapan ang moai.
Pero naniniwala akong higit sa pera ang benepisyo.
Ang pagiging kasapi kaya sa moai
ay nakatulong sa masiglang buhay sa edad 90?
Naging magkakaibigan kami. Natutong sama-samang kumanta at sumayaw.
Sama-samang nag-uusap.
Ito ang sekreto ng mahabang buhay.
Baka maisip n'yo, "Eh ano?" Di ba?
Ano'ng dulot ng sama-samang pagtambay?
Sa US, may epidemya na ng kalungkutan.
Isang populasyong lalong nalulungkot,
lalong nagbubukod,
at mas kailangan ng koneksiyon sa tao.
Natutuklasan na sa US
na ang kalungkutan ay nakakabawas ng 15 taon sa buhay.
Isipin mo nga, 15 taon!
Walang gamot, supplement, mirakulong lunas
para makuha ang 15 taon na 'yan.
Pero dito sa Okinawa,
nakukuha nila ang taon kasi may mga kaibigan sila.
Nagiging barkada.
Araw-araw kasama ang barkadang 'yon.
Tiningnan ko ang obvious na pampahaba ng buhay,
diyeta at ehersisyo.
Nang natuklasan ko itong moai,
namulat pa ang mata ko.
Naisip ko ang posibilidad ng ibang insight
na malalakas palang dahilan
sa pagpapahaba ng buhay.
Sa taga-Okinawa, andun pa rin ang World War II.
Grabe ang paghihirap nila.
Mas maraming namatay sa kanila kaysa sa mga Amerikano.
Noong giyera,
200,000 katao ang pinatay sa Okinawa.
Tingin ko, matindi yata ang PTSD nila.
Nagtrabaho siya sa gobyerno.
Binigyan sila ng granada.
"Kung nahuli kayo at sasaktan ng kalaban,
gamitin itong granada."
Muntik na kaming sumuko at magpakamatay
bago naligtas ng mga sundalo.
Sabi nila, "Tapos na ang giyera. Kayamanan ang buhay."
Nang mamatay ang ina at kapatid ko,
wala ako sa piling nila.
Tandang-tanda nila ang giyera.
Una o ikalawa nila itong nababanggit.
Tiyak trahedya ito pero parang pamana rin.
Sobrang galak kong nalusutan ko 'yon at nabuhay ako.
Sabi ko sa mga anak ko,
"Anuman ang mangyari, gaano man kayo kahirap,
mabubuhay kayo."
"Tiisin n'yo lahat."
Gusto kong sabihing ang nakaraan
ay napakasama para sa Okinawa.
Sa kabila nito,
nagkaroon sila ng malusog at masayang kondisyon.
Mag-enjoy sa kasalukuyan. Mahalaga 'yon.
Iisipin mong sa una,
mawawasak nito ang pagpapahaba ng buhay.
Pero naisip kong
baka nag-ambag ito sa mahabang buhay nila
sa taliwas na paraan.
May konsepto sa Okinawa na ikigai.
Tingin ko, isa itong makapangyarihang bagay
na nagpahaba ng buhay nila.
May ambag ako sa mundo.
Daang taong maiiwan ang sining ko
pagkamatay ko.
Ikigai ko ito.
Biniyayaan ako.
Dumadalaw kami sa bahay ng centenarian.
Nagsusuri ng pisikal at medikal na kondisyon.
Pagtapos, tanong ko,
"Ano'ng ikigai mo?"
Ang ikigai ay parang misyon.
Parang layunin.
Tingin ko, ikigai ang pinakadahilan
ng kalusugang espiritwal ng mga edad 100.
Pag nawala ang ikigai, mamamatay tayo.
Walang salitang retiro ang taga-Okinawa.
Pag 60, 70, 80, 90, nagtatrabaho pa rin.
Baka nasa hardin lang sila
para makapag-uwi ng gulay.
Baka nagtitinda sila tuwing umaga lang sa palengke.
Basta may ginagawa ang isip at aktibo ang katawan.
Susumahin nila ang halaga ng buhay,
kung bakit bumabangon sa umaga.
Laging sinasabi sa kanilang,
"Kasama ka. Kailangan ka namin."
Ang may laging saysay na pakay,
alam ang values nila.
Dumadali ang desisyon araw-araw
pag alam mo'ng kaibuturan mo.
Ang turo ng danas ko sa Okinawa
ay ang taliwas at di pansing maliit na bagay
ang mas nagpapahaba talaga ng buhay.
Di ko naisip noon
kasi umpisa pa lang ng pagbuo ko ng malaking puzzle.
Sa panahong 'yon,
nabasa ko ang ibang lugar na mahahaba rin ang buhay
na ibang-iba ang paligid
sa ibang isla sa kabilang panig ng planeta.
Kumpol ng pinaputing bayan sa may bundok ng Sardinia.
Sobrang tarik ng kalye, di pulido ang mga lupain.
Tulad din ba sila ng taga-Okinawa?
O may iba pang sekretong matutuklasan?
Misyon ko ang alamin ito.
Tagapagsalin ng Subtitle: Libay Linsangan Cantor