W sierpniu 1934 roku William L. Shirer wyjechał do pracy do Paryża.
W Paryżu działo się naprawdę wiele, ale pragnął wrócić do Berlina.
Zadzwonił do niego redaktor Universal News Service.
Szukał kogoś z językiem niemieckim do obsadzenia biura w Berlinie.
Shirer opuścił Paryż i wraz z żoną, Tess, pojechali pociągiem do Berlina.
Na dworzec dojechaliśmy o 22.00.
DZIENNIK BERLIŃSKI
Trzecia Rzesza powitała nas w typowy dla siebie sposób.
Czytał o wydarzeniach w Niemczech i dojściu do władzy Hitlera.
Uznał to za złowieszcze i chciał być tam korespondentem.
Na peronie powitali nas dwaj agenci tajnej policji.
Spodziewałem się spotkania z Gestapo, ale nie aż tak szybko.
Nie przepytywali go,
ale dali mu sygnał, że mają go na oku, więc musi uważać.
I wziął to sobie do serca.
To była dla niego pobudka.
Dziadek chciał zrozumieć, co dzieje się w nazistowskich Niemczech.
Pierwszą lekcję otrzymał już na peronie.
Po dziesięciu dniach od przyjazdu do Berlina
wysłano go na wiec do Norymbergi.
To była dla niego prawdziwa lekcja.
Zadał sobie wtedy pytanie, jak powstał ten masowy ruch
i jak udało mu się zdobyć zaufanie obywateli Niemiec.
Pierwszy raz zobaczyłem Hitlera, gdy przejeżdżał obok naszego hotelu.
Na jego niemrawej twarzy trudno było doszukać się emocji.
Spodziewałem się czegoś więcej.
Zastanawiałem się, co w jego niepozornej postawie
i pospolitym wyglądzie wyzwalało w ludziach taką euforię.
Traktowali go niczym proroka.
Adolf Hitler!
Jednego byłem pewien.
Cały Zachód, a przede wszystkim politycy i prasa,
nie docenili Hitlera i jego władzę nad Niemcami.
EKSTERMINACJA ŻYDÓW
ZBRODNIE PRZECIWKO LUDZKOŚCI
HITLER I NAZIŚCI: SĄD NAD ZŁEM
PROCESY NORYMBERSKIE 18 MARCA 1946 R.
CZTERY KRAJE ALIANCKIE WYZNACZYŁY OSKARŻYCIELI I SĘDZIEGO.
OSKARŻENI ZATRUDNILI PRAWNIKÓW Z NIEMIEC LUB AUSTRII.
PROCES TŁUMACZONO NA ANGIELSKI, FRANCUSKI, NIEMIECKI I ROSYJSKI.
Utworzono tajną policję.
Po wojnie dziadek wrócił do Niemiec na procesy norymberskie.
Jak na ironię, Shirer był w Norymberdze w 1934 r.
podczas wielkiego wiecu nazistów.
Minęło 11 lat.
Ci sami liderzy stali przed sądem oskarżeni o zbrodnie wojenne.
BIOGRAF SHIRERA
Oskarżeni zajęli miejsca?
Wysoki Sądzie, oskarżeni są obecni.
Wśród oskarżonych był Hermann Göring, prawda ręka Hitlera.
Robert Jackson, oskarżyciel z ramienia USA,
był dość praktycznym i aktywnym politycznie prawnikiem.
Był demokratą Nowego Ładu.
Podczas procesu przesłuchiwał Hermanna Göringa.
Być może jest pan świadom,
że jest ostatnim z żywych…
ORYGINALNE NAGRANIE AUDIO
…który może wyjawić nam prawdziwy cel partii nazistowskiej
oraz tajniki działania jej kierownictwa.
Jestem tego świadomy.
Od samego początku
celem członków partii nazistowskiej
było obalenie, co w końcu się udało,
Republiki Weimarskiej.
Jeżeli o mnie chodzi, był to mój główny cel.
Nowym etapem ruchu narodowosocjalistycznego…
ASYSTENT PROKURATORA USA
…było wyjście z więzienia Hitlera w grudniu 1924 roku.
ORYGINALNE NAGRANIE AUDIO
Po powrocie lidera
partia powróciła do walki o władzę.
Hitler wyszedł na wolność w Niemczech,
których sytuacja była dla niego o wiele mniej sprzyjająca
w porównaniu do kryzysu z 1923 r.
Hitler opierał się na kryzysach. Były dla niego niczym tlen.
Gdy wyszedł z więzienia pod koniec 1924 roku,
sytuacja się ustabilizowała, gospodarka i system polityczny też.
Okres od 1924 do 1929 roku
często jest opisywany jako złote lata Republiki Weimarskiej.
Nie wszyscy, ale część ludzi mogła zaznać dobrego życia.
Republika była demokracją progresywno-liberalną.
Zapanowała stabilizacja polityczna. Scena kulturalna była w rozkwicie.
Królowały filmy i kabarety.
To lata abstrakcjonizmu i ekspresjonizmu.
Ruchu architektonicznego Bauhaus.
Inne kraje zaczęły akceptować Niemcy.
Kraj przestał być pariasem.
Lata 20. wprowadziły dużo wolności i nowoczesności.
DOBRANOC!
Kobiety mogą pokazywać nogi,
ale głowy muszą być zakryte.
Kobiety otrzymały prawo głosu.
Magnus Hirschfeld zapoczątkował reformę seksualną.
Prowadził badania nad homoseksualnością
i przeprowadził pierwsze operacje u osób transpłciowych.
Kraj dynamicznie się rozwijał.
NIEMCY, OBUDŹCIE SIĘ
Partia nazistowska Hitlera wiedziała jednak,
że spory odsetek obywateli Niemiec nie ma zaufania do demokracji,
która miała stanowić źródło nadziei,
a dla wielu była źródłem rozczarowania.
Poza Berlinem wielu obywateli zamieszkiwało tereny wiejskie,
gdzie eksperymenty artystyczne, innowacje i eksperymenty seksualne
były dla nich zupełnie obce.
Ich nastawienie było dość wrogie.
Czuli się odrzuceni.
Porównując to do współczesności,
widzimy w nich analogię do ludzi zapomnianych przez USA,
którym system rozdał słabe karty.
Hitler wykorzystał to głębokie rozczarowanie Republiką.
Będzie wracał do tego nawet po dojściu do władzy.
Ilość bezrobotnych rośnie.
Jeden, dwa, trzy, cztery,
pięć, sześć, siedem milionów!
Porażka puczu piwiarnianego z 1923 r. pokazała Hitlerowi,
że nie obali Republiki Weimarskiej siłą.
Po wyjściu na wolność skupił się na przyciągnięciu elektoratu.
To było dwufalowe podejście do zdobycia władzy.
Poprzez przemoc i urny wyborcze.
Lider nazistów obiecał Niemcom uwolnienie ich od trudów.
Ratował ich od politycznego chaosu i niemocy Republiki Weimarskiej.
Ogłosił, że nazistowski rząd nie będzie wypłacał reparacji.
Całkiem odrzuci traktat wersalski,
by przywrócić świetność gospodarce i zapewnić pracę obywatelom.
Propaganda ta zwiodła miliony zdesperowanych Niemców.
Za kierowanie propagandą odpowiadał Joseph Goebbels.
Na kartach historii pojawił się w 1926 roku,
gdy Hitler mianował go szefem partii nazistowskiej w Berlinie.
Partia nazistowska pod wpływem Goebbelsa
zyskiwała opinię zawziętych aktywistów.
Robił to tak udanie, że w końcu Hitler mianował go
krajowym szefem ds. propagandy.
Joseph Goebbels był przebiegłym i elokwentnym ministrem propagandy.
Większość wspólników Hitlera nie znosiła go.
Uznawali go za zbyt przebiegłego.
Jednak Hitler doceniał jego oddanie, talent
oraz umiejętność realizacji celów.
Goebbels rozumiał kilka rzeczy, które przekuł w udaną propagandę.
Wykorzystywał szturmowców do agresywnych ataków.
Bili oni komunistów i innych rywali,
co przyciągało uwagę prasy.
Ludzie cieszyli się, że ktoś robi coś, by pokazać komunistom ich miejsce.
Goebbels okazał się mistrzem reklamy.
Rozumiał, że wszelka prasa sprzyja jego partii.
Nawet wrogie artykuły w prasie liberalnej lub lewicowej.
Jak to opisał w swoim dzienniku: „Najważniejsze, że o nas piszą”.
Goebbels od początku wiedział,
że partia nazistowska wykorzysta siłę Hitlera tylko wtedy,
jeśli poprawi jego wizerunek.
Po 1924 roku, aby przyciągnąć elektorat,
Hitler włożył sporo wysiłku w to,
by wykreować wizerunek przyszłego lidera Niemiec,
wybawcy narodu.
Jego fotograf, Heinrich Hoffmann, robił mu serie zdjęć w różnych pozach.
Jego gesty były dopracowane, by przesłanie było jak najmocniejsze.
Był świadomy roli, jaką chce odgrywać.
Zdjęcia Hoffmanna pokazały wyrachowanie Hitlera.
Ze wsparciem Goebbelsa Hitler zaczął kreować swoje przemowy.
Typowe spotkanie partii nazistowskiej odbywało się w piwiarni lub na sali.
Ludzie zbierali się na miejscu i czekali.
UWOLNIĆ NIEMCY OD MARKSIZMU
Spóźniał się około pół godziny. Oczekiwania rosły.
W końcu się pojawiał, czemu towarzyszyły głośne brawa.
Na początku po prostu stał.
Gdy tłum zamieniał się w słuch,
zaczynał mówić bardzo powoli.
Potem przyspieszał.
Aż do momentu kulminacyjnego.
Zalewał go pot, agresywnie gestykulował.
Przyszłość obywateli Niemiec
leży w naszych rękach!
Towarzyszyły temu oklaski oraz okrzyki: „Sieg Heil”.
Sieg Heil!
To dawało efekt.
Pod koniec wystąpienia tłum jadł mu z ręki.
Żaden inny niemiecki polityk nie miał takich umiejętności.
Joseph Goebbels był inżynierem
tak zwanego mitu Hitlera.
Idei, że Niemcy potrzebują wybawcy.
Hitler w wizji Goebbelsa był niezwykle przerysowany.
Nie promował partii nazistowskiej ani jej programu.
To sam Hitler miał być odpowiedzią.
To on miał rozwiązać problemy Niemiec.
Triumf nazizmu nie był jednak niczym pewnym.
Hitler był liderem partii i zyskał opinię świetnego mówcy,
ale poparcie dla partii wyniosło niecałe trzy procent
podczas wyborów w 1928 roku.
Dyktatura Hitlera nie była niczym pewnym.
Władzę zapewnił mu szereg czynników.
NOWY JORK 24 PAŹDZIERNIKA 1919
Krach na amerykańskiej giełdzie w październiku 1929 roku…
PORAŻKA WALL STREET
…wywołał globalny kryzys.
Szczególnie mocno odczuły to Niemcy.
Spora część gospodarki opierała się na pożyczkach
od amerykańskich inwestorów i banków.
Po krachu wycofały one pieniądze, wywołując wielki kryzys gospodarczy.
Bezrobocie poszybowało, firmy i banki bankrutowały.
Ludzie uznali, że miarka się przebrała.
Ludzie utracili wszystko i poszli w stronę skrajności.
Ku nazistom i komunistom.
Hitler i naziści postąpili przebiegle.
Postawali na głęboką infiltrację i zdobycie zwykłych obywateli.
Ich ludzie dołączali do grup społecznych.
Nawet do lokalnych klubów, grup obywatelskich czy chórów.
Przesłanie nazistów było antyimigranckie, antyglobalistyczne,
nacjonalistyczne i populistyczne.
Zaczęło ono trafiać do protestantów z obszarów wiejskich.
Farmy bankrutowały z powodu importu jedzenia.
Naziści nie odnieśliby sukcesu, gdyby nie kryzys gospodarczy.
WRZESIEŃ 1930
Naziści byli młodzi, pełni życia i zdeterminowani.
To przyciągało elektorat.
W wyborach do Reichstagu we wrześniu 1930 r.
naziści odnieśli swój pierwszy sukces.
Osiągnęli aż 18% poparcia.
Od tej chwili pozostali już w centrum niemieckiej polityki.
Teraz przemówi lider.
Rozpoczyna się…
wielka era.
Nie tylko jesteśmy jej świadkami,
ale to my ją zapoczątkowaliśmy.
Naziści mieli duże poparcie u głosujących pierwszy raz.
Szczególnie wśród młodych osób i kobiet.
Wcześniej kobiety głosowały rzadziej.
KOBIETY, RATUJCIE RODZINY ZAGŁOSUJCIE NA HITLERA
Hitler miał dar przyciągania kobiet w Niemczech.
Mam pewne wątpliwości co do tego, jak dalece było to fizyczne lub seksualne.
Sądzę, że była to mieszanka
fascynacji paternalizmem i władzą Hitlera.
Hitler nie miał oficjalnie dziewczyny, partnerki ani małżonki.
Propaganda głosiła, że nie ma czasu na małżeństwo.
Jest w związku z narodem.
W 1931 r. pojawiły się jednak plotki
o relacji z siostrzenicą, Geli Raubal.
Geli Raubal była 23-letnią córką jego siostry.
Była od niego 19 lat młodsza.
Hitler widział w niej śpiewaczkę operową. Uczył ją śpiewu.
Przez jakiś czas mieszkali razem w Monachium.
Prasa spekulowała, czy Hitler utrzymuje z nią stosunki seksualne.
Związek nie był zbyt udany.
Hitler był apodyktyczny.
Oczekiwał od Gali konkretnej postawy.
Czuła się przez niego zdominowana
i uwieziona w roli, której nie chciała.
W końcu doprowadziło to do jej samobójstwa.
Zastrzeliła się z broni Hitlera w jego mieszkaniu w Monachium.
Pisano o tym we wszystkich mediach w Republice Weimarskiej.
SIOSTRZENICA FASZYSTY MARTWA
ZGINĘŁA OD STRZAŁU W GŁOWĘ
Ciężko o bardziej brutalny skandal w tak kluczowym czasie dla Hitlera.
Czy samobójstwo Geli Raubal
zmniejszyło popularność Hitlera wśród niemieckich wyborców?
Nie.
Hitler jechał na fali popularności,
bo jego poglądy pokrywały się z nacjonalizmem Niemców.
Popularność partii nazistowskiej rosła przed wyborami w 1932 r.
Rok po samobójstwie Geli Raubal.
REPUBLIKA WEIMARSKA BYŁA DEMOKRACJĄ PARLAMENTARNĄ,
A PREZYDENT BYŁ WYBIERANY W WYBORACH.
NASTĘPNIE WYBIERAŁ ON KANCLERZA, KTÓRY ZOSTAWAŁ SZEFEM RZĄDU.
W CZASIE KRYZYSU POLITYCZNEGO PREZYDENT MÓGŁ RZĄDZIĆ DEKRETAMI.
Pod koniec 1932 r. kończyła się kadencja prezydenta Hindenburga.
Ubiegał się o reelekcję,
ale miał już ponad 80 lat, a jego rywalem był Hitler,
który twierdził, że Hindenburg należy do przeszłości.
NIEMCY, MARZEC 1932
Hitler miał wizerunek młodego, pełnego życia i nowoczesnego.
Hasłem jego kampanii z 1932 r. było „Lider ponad Niemcami”.
Hitler podróżował samolotem, by dotrzeć w jak najwięcej miejsc.
Inni politycy w Niemczech podróżowali drogą lądową.
Naziści wykorzystywali nowoczesne technologie.
Wprowadzili też wzmacniacze dźwięku,
by głos Hitlera docierał do większej liczby ludzi.
Pod względem ekonomicznym trzy partie,
Centrum, socjaldemokraci i komuniści,
sprowadziły Niemców na samo dno.
Plakaty, które naziści wywieszali na słupach ogłoszeniowych i murach…
HITLER: OSTATNIA NADZIEJA
…miały niezwykle chwytliwe hasła.
Docierali do wielu ludzi
poprzez prostą wiadomość graficzną, np. zdjęcie Hitlera.
HITLER NA PREZYDENTA!
Hindenburg ponownie prezydentem Niemiec.
Niemcy i cały świat odetchnęły z ulgą.
Hindenburg zdobył 53% głosów.
Próba Hitlera okazała się nieudana.
Ale pozostawały mu inne drogi do politycznej władzy.
Na tym skupił się Hitler na koniec 1932 roku.
Naziści po raz pierwszy zostali główną siłą w Reichstagu.
Ze sporą przewagą.
Naziści osiągnęli najlepszy wynik w wolnych wyborach.
Niemal 38% głosów.
Nie mogli jednak uformować rządu,
bo według konstytucji kanclerzem mógł zostać tylko ten,
kto zostanie wyznaczony przez prezydenta,
a prezydent von Hindenburg nie zamierzał mianować Hitlera.
Hindenburg był marszałkiem i pruskim arystokratą.
Gardził Hitlerem.
Uważał go za „austriackiego kaprala” i aroganta.
Darzył Hitlera wyłącznie pogardą.
Pod koniec 1932 roku niemiecka demokracja była w rozsypce.
Skrajna lewica i prawica blokowały sobie drogę.
Kolejne koalicje się rozpadały.
W 1932 r. było trzech różnych kanclerzy.
Rząd upadał trzy razy.
Najważniejszą postacią był kanclerz Franz von Papen.
Franz von Papen rozumiał, że nie miał poparcia nikogo
poza prezydentem Hindenburgiem.
Do tego, z powodu polaryzacji narodu
oraz starć komunistów i nazistów,
krajowi groziła wojna domowa.
Papen wiedział, że jedyną osobą z prawicy,
która opanowałaby bojówki, jest Hitler.
Ruch nazistowski mógłby się rozsypać,
a Hitler odszedłby w niepamięć,
gdyby Franz von Papen nie wpadł na pomysł,
by utworzyć sojusz z Hitlerem
i zapewnić mu współrządzenie z Papenem jako kanclerzem.
Przekonał do tego Hindenburga.
Von Papen należał do konserwatywnych polityków,
którzy chcieli obalić demokrację weimarską,
pozbyć się komunistów oraz socjalistów
i utworzyć autorytarny rząd kierowany przez konserwatystów.
Celem von Papena było wchłonięcie Hitlera i nazistów.
Sądził, że koalicja z Hitlerem ujarzmi nazistów.
To zadanie go przerosło.
Hitler był nieugięty.
Nie zgadzał się na koalicję, w której nie byłby kanclerzem.
W końcu doszli do porozumienia
i Hitler miał zostać kanclerzem koalicji, w której naziści byliby mniejszością.
Von Papen liczył, że przekona Hindenburga,
który wcześniej nie chciał mianować Hitlera kanclerzem.
Prezydent von Hindenburg niechętnie zgodził się na rząd
z kanclerzem Hitlerem i wicekanclerzem Papenem.
Wielu historyków uznawało, że Hindenburg zwariował na starość,
ale po prostu wolał rząd prawicowy
niż polityczną lewicę.
Płaszczyzna porozumienia prawicy z nową skrajną prawicą
zapewniła nazistom władzę.
ADOLF HITLER KANCLERZEM NIEMIEC
To nie ludzie dali władzę Hitlerowi i nazistom.
Stały za tym elity.
Rząd utworzono 30 czerwca 1933 roku.
Hitler był kanclerzem.
Naziści mieli tylko dwóch ministrów.
Po zawarciu umowy
Papen skomentował to: „Zapędziliśmy Hitlera w kozi róg.
Będzie na nasze zawołanie”.
Nikt w historii nie pomylił się tak bardzo.
PROCESY NORYMBERSKIE 18 CZERWCA 1946
Czy w tamtym czasie był pan przekonany, że Hitler,
ze wszystkimi swoimi celami oraz osobowością,
będzie dobrym wyborem na kanclerza Niemiec?
To proste pytanie. Proszę o prostą odpowiedź.
Czy sądził pan, że Hitler to dobry wybór na kanclerza?
Koalicja, którą utworzyłem w imieniu prezydenta Rzeszy,
była jedynym wyjściem.
Nie zastanawiałem się na tym, czy to dobry, czy zły wybór.
Zaakceptowałem to.
30 stycznia 1933 roku.
Hitler został kanclerzem.
W marszu pochodni jego stronnicy oddali pogański hołd
bezspornemu władcy Niemiec.
Szturmowcy przeszli przez ulice Berlina.
Nieśli pochodnie, śpiewali pieśni nacjonalistyczne.
Każdy, kto był wtedy w Berlinie, zapamiętał to do końca życia.
Istnieje fotografia Hitlera z Hindenburgiem z 30 stycznia 1933 r.
O czym myślał wtedy Hitler?
Hitler nie był jeszcze pewien, w jaki sposób pozostanie u władzy,
ale nie zamierzał dopuścić do pozbawienia go stanowiska.
Nie zamierzał utracić władzy.
PROCESY NORYMBERSKIE 18 MARCA 1946
Zasady utworzonego przez pana rządu autorytarnego
wykluczają istnienie wszelkiej opozycji,
która mogłaby pokonać lub przeszkodzić partii nazistowskiej.
Zgadza się.
Mieliśmy już dość opozycji.
Nadszedł czas, by skupić się na zarządzaniu krajem.
Po dojściu do władzy uznał pan za konieczne,
by zlikwidować całą opozycję, żeby utrzymać się u władzy.
Zgadza się?
Uznaliśmy za konieczne zlikwidowanie opozycji, tak.
STYCZEŃ 1933
Hitler był dość przebiegły, by rozumieć,
że utrzyma władzę tylko wtedy, jeśli pozbędzie się organizacji,
które mogłyby kiedyś przerodzić się w opozycję.
Wszyscy muszą zrozumieć, że nie ma życia bez prawa
i nie ma prawa bez władzy.
Wyznaczyłem sobie cel,
by pozbyć się z Niemiec 30 partii!
Najpierw postanowili pozbyć się Partii Komunistycznej,
potem socjalistów, a na końcu całej reszty.
Zrobili to za pomocą SA.
Szturmowcy z SA porywali komunistycznych polityków
oraz aktywistów socjaldemokratów.
Byli oni bici i torturowani, a w kilku przypadkach zamordowani.
Politycy odchodzili z polityki w obawie o swoje życie.
Poprzez takie działania policyjne
Hitler stworzył atmosferę, która przypominała wojnę domową.
Mógł mówić, że jest jedyną osobą, która działa w imię prawa i porządku,
a jednocześnie podsycać ten ogień.
27 LUTEGO 1993
W noc 27 lutego
budynek parlamentu Niemiec, Reichstag, zajął się ogniem.
Powietrze ciągnęło ogień w górę kopuły,
przez co pożar rozniósł się na cały budynek.
Na miejscu aresztowano jedną osobę.
Był to 24-letni Holender,
kamieniarz Marinus van der Lubbe.
Marinus van der Lubbe był młodym anarchistą.
Próbował podpalić kilka budynków, ale bez powodzenia.
Z Reichstagiem w końcu mu się udało.
Do dziś nie jest jednak jasne,
czy van der Lubbe działał sam,
czy może był częścią większego spisku.
A jeśli tak, kto za to odpowiadał?
Göring i Hitler szybko przyjechali na miejsce.
Hitler od razu zaczął obwiniać komunistów.
Marinus van der Lubbe został opisany przez propagandę nazistów
jako agent komunistów.
Komuniści twierdzili, że to naziści podłożyli ogień,
by zyskać władzę.
Marinus van der Lubbe stanął przed sądem.
Oskarżony o podpalenie berlińskiego Reichstagu.
To już ósmy dzień procesu Marinusa van der Lubbe.
Sprawa wzbudziła kontrowersje na całym świecie.
Komunista czy szpieg nazistów? Wszyscy czekają na odpowiedź.
Czemu naziści wybraliby obcokrajowca, który nie jest komunistą,
na kozła ofiarnego?
Czemu podpaliliby Reichstag?
Nie ma pewnych dowodów, że był to spisek nazistów.
Najnowsze badania historyków z lat 90. wskazują,
że na miejscu znaleziono ślady po jakimś produkcie naftowym.
Marinus van der Lubbe nie posiadał czegoś takiego.
To sugeruje udział kogoś jeszcze.
Sporo spekulowano o tym, kto podpalił Reichstag.
Uważam to za drugorzędne.
Ważne jest to, jak naziści zareagowali na to wydarzenie.
Hitler przekonał Hindenburga,
by 28 lutego wprowadził dekret zawieszający wolności obywatelskie,
żeby wyeliminować ryzyko rewolucji socjalistyczno-komunistycznej.
Pożar Reichstagu pozwolił nazistom wykorzystać okazję,
by zawiesić prawa obywatelskie.
Dekret pozwalał im aresztować ludzi
bez żadnego nadzoru sądowego.
Zawieszał też wolność wypowiedzi oraz zgromadzeń.
Dekret ten był podwaliną pod nazistowski terror.
Był to pierwszy ważny krok
do utworzenia trwałej dyktatury w nazistowskich Niemczech.
RZĄD PROSI O DEKRET PO POŻARZE REICHSTAGU
Kilka tygodni po pożarze
Hitler przedstawił w parlamencie ustawę,
która pozbawiała polityków wszelkiej sprawczości.
Ustawa dawała rządowi Hitlera cztery lata praw ustawodawczych.
Zyskałby pełną władzę niemieckiego parlamentu.
Potrzebował dwóch trzecich głosów,
więc obrał na cel socjalistów i komunistów.
Podczas posiedzenia parlamentu 23 marca
politykom Partii Komunistycznej uniemożliwiono uczestnictwo.
Zapanowała atmosfera zastraszenia.
Podpalenie budynku Reichstagu,
jedna nieudana próba w dużo większej operacji,
to przedsmak tego, co czeka Europę po triumfie tej szatańskiej doktryny.
Hitler uznał podpalenie parlamentu za ostateczny dowód,
że jedynym sposobem na uniknięcie komunistycznej rewolucji
jest powierzenie mu władzy absolutnej.
Parlament na to przystał.
Według rządu Rzeszy dalsze obrady są niemożliwe.
Musicie podjąć decyzję między pokojem a wojną!
Sądziłem, że ludzie ze świata Zachodu
cenią swoją wolność ponad wszystko.
Po zamieszkaniu w Berlinie po dojściu do władzy Hitlera
z zaskoczeniem dostrzegłem, że niewielu Niemców obchodziło
odebranie im ich praw.
Zdawali się nieświadomi tego, jak Hitler ich oszukuje.
William Shirer był dziennikarzem,
który podróżował po świecie i relacjonował wydarzenia dla USA.
Fascynacja Rzeszą skłoniła go
do napisania Powstania i upadku Trzeciej Rzeszy.
Uważał, że w Niemczech zapanowało zbiorowe szaleństwo.
Nie mógł tego pojąć.
Gardził Hitlerem,
ale fascynowały go jego działania i umiejętność zwodzenia ludzi.
Dziadek siedział przy stole i powtarzał nam:
„Tutaj też może się to zdarzyć. Musicie być czujni.
Nie spocznijcie na laurach”.
To było dla niego coś najgorszego.
Po pożarze Reichstagu
aresztowano tysiące rzekomych wrogów politycznych.
Było ich tak dużo, że przepełnili istniejące więzienia.
Utworzono więc nowe miejsce, które stało się tożsame z terrorem.
Marzec 1933 r.
Naziści otworzyli pierwszy obóz koncentracyjny
w Dachau niedaleko Monachium.
Projektem kierował Heinrich Himmler, szef SS.
SS założono jako służby ochrony dla nazistowskich polityków.
Pod rządami Himmlera przerodziły się w wielki system,
który zarządzał policją, obozami
i wszystkimi instytucjami do prześladowań.
Himmler nie robił wrażenia przy osobistym spotkaniu.
Był cichy i pedantyczny, nosił okulary.
To niemal ironiczne, że tak wielu nazistowskich liderów,
Hitler, Göring, Himmler czy Goebbels,
nie przypominało nazistowskiego ideału Aryjczyka.
Nie byli umięśnionymi blondynami.
Himmler był posłuszny Hitlerowi.
Ambicja czyniła go bezwzględnym.
Obozy nie były żadną tajemnicą.
Ani Dachau, ani kolejne obozy, m.in. Oranienburg koło Berlina.
O otwarciu obozów pisano w gazetach.
OTWARCIE PIERWSZEGO OBOZU!
Są nawet nagrania.
FILM PROPAGANDOWY OBÓZ KONCENTRACYJNY ORANIENBURG
Do szeregu! I do pracy!
Strażnicy kazali więźniom, by mówili dziennikarzom,
że są dobrze traktowani i karmieni.
Nazistowska propaganda
sprzedała Niemcom i światu ugrzecznioną wersję obozów.
Obozy te różniły się od tych z czasów II wojny światowej.
Większość więźniów wypuszczano po kilku miesiącach.
Himmler opisywał je jako obozy reedukacyjne,
w których zmieniano więźniów w porządnych obywateli.
Tak jednak nie było.
W rzeczywistości wielu wrogów politycznych
było torturowanych i mordowanych.
Nie było żadnej reedukacji.
Skupiano się wyłącznie na uciszeniu ich.
W tamtym okresie Żydzi nie stanowili
dużego procentu osadzonych,
chyba że byli członkami organizacji politycznych
lub związków zawodowych itd.
Rząd był jednak otwarcie antysemitystyczny.
Według Mein Kampf Adolfa Hitlera
Żydzi zajmowali szczególne miejsce w rasowych wyobrażeniach nazistów.
Z jednej strony byli uznawani za gorszych,
ale dla nazistów, a zwłaszcza dla Hitlera,
byli też tożsami z wielką władzą.
Byli pozakulisową siłą,
która manipulowała komunizmem oraz globalnym kapitalizmem.
Byli jednocześnie podludźmi i nadludźmi.
To oczywisty absurd.
NIE CHCEMY TU ŻYDÓW
Sytuacja Żydów pogorszyła się od 1933 roku.
ZAKAZ WSTĘPU ŻYDOM
Naziści bardzo utrudnili im życie pod względem gospodarczym.
1 KWIETNIA 1933
Goebbels zarządził ogólnokrajowy bojkot
wszystkich firm żydowskich od 1 kwietnia 1933 r.
Jeden odważny i ambitny krok sprawi,
że wrogowie kraju staną pod ścianą.
O godzinie 10 rozpoczynamy bojkot!
ŻYD
Pod każdym lokalem
prowadzonym przez kogoś, kogo naziści określili Żydem,
pojawiły się ekipy szturmowców.
Blokowali drogę Żydom i wykrzykiwali hasła:
„Niemcy, brońcie się. Nie kupujcie od Żydów”.
Nazistowska propaganda antysemicka
nie spotkała się z dużym poparciem Niemców,
bo ekstremistyczny antysemityzm nie był dla nich zbyt ważny.
Niektóre z mocniejszych aspektów propagandy Goebbelsa
nie poszły tak dobrze, jak planował.
Bojkot okazał się wielką porażką mimo zastraszeń SA.
Reżim wycofał się z tego już kolejnego dnia.
Bez wątpienia ogromny poziom przemocy
ze strony szturmowców SA zaniepokoił ludzi.
Popularność szturmowców bardzo spadła
z powodu rosnącej przemocy i bezprawia.
Hitler określał się panem prawa i porządku.
W połowie 1933 r. szturmowców były już miliony.
To była ogromna, brutalna i bandycka organizacja.
Szeregi SA najczęściej zasilali młodzi ludzie z trudnych środowisk.
Młodzież w Republice Weimarskiej miała ciężko.
Rywalizowała o miejsca w szkołach. Było trudno o staże i pracę.
Całe pokolenie młodych mężczyzn czuło się porzucone
i dlatego trafiało do SA.
Ernst Röhm, szef SA,
uważał się za politycznego żołnierza.
Był bezwzględnie lojalny Hitlerowi.
Był gejem, nie ukrywał tego.
Hitlerowi nie przeszkadzało, że Röhm był gejem.
Określił kiedyś, że „SA to nie szkółka dla panienek”.
Uważał, że to grupa twardzieli.
Mogą mieć swoje życie, ale muszą być twardzielami.
Röhm i jego oddziały
były kluczowe dla siłowego przejęcia władzy przez nazistów.
Po przejęciu władzy
Röhm szukał nowej roli dla SA.
Nie mieli już rywali.
Nie było starć z partiami, bo wszystkie zlikwidowano.
Röhm robił się sfrustrowany z powodu swojej roli.
Chciał, by SA stało się trzonem prawdziwej armii,
armii narodowo-socjalistycznej.
A nie armii miękkich oficerów z wyższych sfer.
Było to spore zagrożenie,
bo według traktatu wersalskiego armia mogła liczyć do 100 000 osób.
Dowództwo sprzeciwiło się
i zaczęło grozić Hitlerowi przewrotem.
Na początku 1934 roku rywalizacja między SA a armią
stała się wielką bolączką Hitlera.
Musiał podjąć wybór.
Mieć armię albo SA.
Jego długofalowym celem było wypowiedzenie wojny,
więc wolał mieć zawodową armię
niż bandę pijanych zbirów z kastetami i spluwami.
Musiał ograniczyć władzę Röhma, by utrzymać wsparcie armii.
Hermann Göring i Heinrich Himmler zawarli ze sobą sojusz.
Było to typowe zachowanie dla dowództwa reżimu.
Kipiało od zazdrości, oszustw i walki o stanowiska.
Göring i Himmler uznawali SA za zagrożenie.
Wspólnie przekonali Hitlera,
by pozbył się Röhma i SA.
W końcu 30 czerwca
Hitler oraz SS zorganizowali brutalną, ogólnokrajową akcję.
NOC DŁUGICH NOŻY 30 CZERWCA 1934
W Monachium i Berlinie liderzy SA zostali otoczeni.
Wielu z nich zginęło.
Było to niezwykle brutalne i krwawe wydarzenie
znane jako noc długich noży.
Fala przemocy dosięgła jednak nie tylko liderów szturmowców.
Hitler wyrównał dawne porachunki.
Zawsze był skory do przemocy.
Napędzała go nienawiść do ludzi, których postrzegał jako rywali.
Wicekanclerz Franz von Papen trafił do aresztu domowego.
W tamtej chwili von Papen
utracił szanse na pozakulisowe manipulacje.
Zrozumiał, że spiskowanie przeciwko Hitlerowi
przypłaci życiem.
Hitler udał się do Bad Wiessee,
gdzie Ernst Röhm spotkał się z liderami SA.
Wpadł do hotelu z bronią w ręku.
Oddziały SS zaczęły przeczesywać pokoje,
krzycząc, że doszło do próby przewrotu.
Hitler osobiście powiedział Röhmowi, że jest winny zdrady.
Aresztowano ich,
mimo zapewnień o niewinności i wierności Hitlerowi.
Nie wiedzieli, co się dzieje.
WIĘZIENIE STADELHEIM, MONACHIUM
Ernst Röhm został przewieziony do więzienia Stadelheim.
Co myślał sobie Hitler?
Zawdzięczał Röhmowi naprawdę wiele.
Röhm dostał broń i usłyszał: „Wiesz, co robić”.
Hitler powiedział, że zastrzeli się albo zostanie zastrzelony.
Dla Röhma to musiał być wielki szok.
Od lat był żołnierzem Hitlera.
Walczył dla niego już od długiego czasu.
Röhm nie chciał się zastrzelić.
Gdy wrócili do jego celi…
Röhm wskazał na pierś i został zastrzelony przez SS.
ŚMIERTELNA CZYSTKA WŚRÓD NAZISTÓW
Noc długich noży to punkt zwrotny w historii nazistowskich Niemiec.
Zastrzelono około 100 osób.
Naziści przygotowali się jako rząd do mordowania rywali politycznych.
Goebbels rozpoczął ofensywę propagandową,
według której Röhm planował przejęcie władzy.
Szturmowcy byli degeneratami, bo Röhm był osobą homoseksualną.
Według Goebbelsa w SA było wielu innych gejów.
Homoseksualność była w porządku, póki byli przydatni Hitlerowi.
Nagle zaczął jednak udawać, że to dla niego szok.
Nie liczyła się dla niego osobista lojalność,
tylko zagwarantowanie sobie politycznego przetrwania
i przetrwania nazistowskiego reżimu.
Byłem odpowiedzialny za los narodu niemieckiego
i stałem się Sądem Najwyższym dla obywateli!
Po tym wydarzeniu rola szturmowców znacznie zmalała.
Hitler zaprezentował się jako ktoś brutalny, ale stanowczy,
czym wpasował się w ten mit lidera.
Osoby, która znajduje się ponad wszelką polityką
i robi to, co słuszne dla Niemiec,
zachowując porządek i utrzymując pokój.
NORYMBERGA WRZESIEŃ 1934
W takim świecie odbył się zjazd partii w Norymberdze w 1934 r.
Zjazdy w Norymberdze od lat 20. były corocznym rytuałem nazistów.
Zbierały wszystkich zwolenników, by odnowić ich entuzjazm
wobec politycznych celów ruchu.
Triumf woli to film Leni Riefenstahl
na temat zjazdu partii w Norymberdze w 1934 r.
Leni Riefenstahl zaczynała jako aktorka.
Później zajęła się reżyserią.
Hitler był jej fanem i spodobał mu się pomysł,
by nakręcić film na temat zjazdu.
Wiele już napisano o nazistowskiej propagandzie
i o tym, jak Goebbels prał mózgi obywateli Niemiec.
Triumf woli pozwolił światu zobaczyć,
jak to faktycznie wygląda.
Film zaczyna się od Hitlera lecącego ponad chmurami
i schodzącego na ziemię nad Norymbergą.
Niemal jak Chrystus jako Syn Boży.
Film Riefenstahl to idealny przykład mitu Hitlera.
Wybawcy narodu niemieckiego.
Zjazd odbywał się w szczególnie ważnym momencie,
kilka tygodni po nocy długich noży.
Atmosfera polityczna była zupełnie inna
i wciąż nieco napięta.
Dziewiąty września.
Hitler spotkał się ze szturmowcami SA pierwszy raz od krwawej rzezi.
Członkowie SA i SS.
Kilka miesięcy temu
na nasz ruch padł mroczny cień.
W tyradzie dla 50-tysięcznej grupy
oczyścił ich z winy za tak zwany przewrót Röhma.
Na stadionie panowało spore napięcie.
Osobista ochrona SS Hitlera została ściągnięta siłą,
oddzielając lidera od szturmowców.
Pojawiło się ryzyko, że ktoś z SA sięgnie za broń,
ale tak się nie stało.
Ci, którzy sądzą, że nasz ruch przeżywa kryzys,
są w błędzie.
Ruch jest niewzruszony niczym te głazy!
- Sieg Hail! - Hail!
Hitler był genialny w komunikacji z widownią.
Całkiem ją omamiał.
Zdawało mi się, że wierzą w każde jego słowo,
nawet największy nonsens.
Adolf Hitler przebył długą drogę od chudych lat w Wiedniu.
Zjazd partii w 1934 roku stanowił dopełnienie
pełnej konsolidacji władzy przez nazistów.
Niech żyje ruch narodowo-socjalistyczny! Niech żyją Niemcy!
Hitler nazywany jest szaleńcem i innymi ostrymi epitetami,
ale jego działania były niezwykle przemyślane.
Był bystry i odnosił sukcesy.
Wyeliminował wrogów politycznych,
wymordował liderów SA.
W sierpniu 1934 roku zmarł prezydent von Hindenburg.
VON HINDENBURG NIE ŻYJE
Niemal natychmiast Hitler ogłosił się głową państwa.
Szefem rządu.
Hitler został najwyższym liderem i zyskał miano Führera.
To początek nazistowskiego reżimu, tak zwanej III Rzeszy.
Trzecia Rzesza odnosi się do czasów świetności w historii Niemiec.
I Rzesza, Święte Cesarstwo Rzymskie, dominowała nad większością Europy.
II Rzeszę założyli Bismarck i cesarz Wilhelm I.
Pierwsza wojna światowa zniszczyła ich cesarstwo,
ale Hitler chciał wrócić do tego wraz z III Rzeszą.
Trzecim wielkim imperium,
które na 1000 lat zapanuje nad całą Europą.
Norymberga była idealnym powitaniem
z koszmarnym światem, jaki Hitler tworzył w swoim kraju.
Zrozumiałem, że nie liczy się to, co mówi, ale jak to mówi.
W takiej atmosferze każde kłamstwo jest akceptowane jako prawda.
Nowe Niemcy miały być silne i spokojne.
Oparte na sprawiedliwości i równości.
Dyktator wracał do tego dziesiątki razy w kolejnych latach.
Jednak od początku jego hasła przyjmowałem jako mrzonki.
Wydawało mi się jasne, że słowa Hitlera oznaczały,
że Niemcy utrzymują pokój, by przygotować się do wojny.
Napisy: Krzysztof Zając